555, zamanlama ve osilatör devrelerinde kullanılan 8 bacaklı bir zamanlayıcı entegresidir. Astable modda sürekli kare dalga üretir (LED yakıp söndürme, ton, PWM); frekans f ≈ 1,44 / ((R1 + 2R2) × C) formülüyle hesaplanır. Monostable modda tetiklendiğinde t ≈ 1,1 × R × C süresince tek bir darbe üretir (zaman gecikmesi). Klasik NE555 yaklaşık 4,5-16V arası beslemeyle çalışır ve çıkışı birkaç yüz miliamper verebilir.
1970'lerden bu yana üretilen 555 zamanlayıcı entegresi, dünyada en çok kullanılan entegrelerden biridir. Mikrodenetleyici olmadan LED yakıp söndürmek, bir buzzer'dan ton almak ya da bir röleyi belirli bir süre çekili tutmak için birkaç direnç ve bir kondansatörle yeterlidir. Bu rehberde 555'in bacaklarını, iki temel çalışma modunu ve formüllerini anlatıyoruz.
555 entegresi nedir?
555, içinde iki karşılaştırıcı, bir flip-flop, bir deşarj transistörü ve üç eşit dirençten oluşan bir gerilim bölücü bulunan zamanlayıcı entegresidir. Dışarıdan bağlanan direnç ve kondansatörün dolup boşalma süresine göre zamanlama yapar. Örnek ürünler: LM555 DIP-8 zamanlayıcı entegresi ve SMD devreler için NE555 SOIC-8.
555 bacak bağlantıları
| Bacak | Adı | Görevi |
|---|---|---|
| 1 | GND | Toprak |
| 2 | TRIG (tetik) | Gerilim besleme geriliminin 1/3'ünün altına düşünce çıkış HIGH olur |
| 3 | OUT (çıkış) | Çıkış; LED, buzzer ya da transistör sürer |
| 4 | RESET | LOW yapılınca çıkış sıfırlanır; kullanılmıyorsa VCC'ye bağlanır |
| 5 | CTRL (kontrol) | Eşik gerilimini değiştirmek için; kullanılmıyorsa 10 nF ile GND'ye |
| 6 | THR (eşik) | Gerilim besleme geriliminin 2/3'ünü geçince çıkış LOW olur |
| 7 | DIS (deşarj) | Çıkış LOW iken kondansatörü boşaltır |
| 8 | VCC | Besleme (NE555 için yaklaşık 4,5-16V) |
Astable mod: sürekli kare dalga
Astable modda 555 dışarıdan tetiklenmeden sürekli HIGH ve LOW arasında gidip gelir; frekans R1, R2 ve C değerlerine bağlıdır.
- HIGH süresi: t1 ≈ 0,693 × (R1 + R2) × C
- LOW süresi: t2 ≈ 0,693 × R2 × C
- Frekans: f ≈ 1,44 / ((R1 + 2 × R2) × C)
Bağlantı: VCC → R1 → 7. bacak → R2 → 6 ve 2. bacaklar (birbirine bağlı) → C → GND. 4. bacak VCC'ye, 8. bacak VCC'ye, 1. bacak GND'ye, 5. bacak 10 nF ile GND'ye. Çıkış 3. bacaktan alınır.
Örnek: R1 = 1 kΩ, R2 = 10 kΩ, C = 47 µF → f ≈ 1,44 / (21.000 × 0,000047) ≈ 1,46 Hz; LED saniyede yaklaşık bir buçuk kez yanıp söner. Kondansatörü 10 nF yapıp R2'yi 47 kΩ seçerseniz frekans yaklaşık 1,5 kHz olur ve bir hoparlör ya da pasif buzzer'dan ton alınır.
Monostable mod: tek darbe (zamanlayıcı)
Monostable modda 555, tetik bacağı kısa bir an LOW yapıldığında çıkışını belirli bir süre HIGH tutar, sonra kendiliğinden LOW'a döner.
t ≈ 1,1 × R × C
Bağlantı: VCC → R → 6 ve 7. bacaklar → C → GND. 2. bacak (tetik) bir pull-up direnciyle VCC'ye bağlanır ve bir butonla GND'ye çekilir. Örnek: R = 100 kΩ, C = 100 µF → t ≈ 11 saniye. Butona basıldığında çıkış yaklaşık 11 saniye HIGH kalır; bu sürede bir LED ya da transistör üzerinden bir röle çalıştırılabilir. Röle sürmeyi röle modülü rehberimizde anlattık.
555 ile LED flaşör adım adım nasıl kurulur?
- 555'i bir breadboard üzerinde ortadaki boşluğun iki tarafına gelecek şekilde yerleştirin.
- 8 ve 4. bacakları 9V'a, 1. bacağı GND'ye bağlayın.
- R1 = 1 kΩ ve R2 = 10 kΩ dirençleri ile 47 µF kondansatörü yukarıdaki astable şemaya göre bağlayın; bir direnç seti işinizi kolaylaştırır.
- 3. bacaktan bir ön dirençle (9V için yaklaşık 470 Ω-1 kΩ) LED'in anoduna, LED'in katodunu GND'ye bağlayın. LED seçimi için LED seti; direnç hesabı için LED direnci rehberi.
- Beslemeyi verin; LED yanıp sönmelidir. Hızı değiştirmek için R2'nin yerine bir potansiyometre kullanabilirsiniz.
555 ile ilgili ipuçları
- Elektrolitik kondansatörlerin toleransı geniştir; hesaplanan süre ve frekans yaklaşık değerdir.
- Çok büyük dirençler (megaohm üzeri) ve büyük elektrolitik kondansatörlerin kaçak akımı zamanlamayı bozar.
- Besleme bacakları arasına (8-1) 100 nF bir dekuplaj kondansatörü koyun.
- Pille çalışan ve düşük gerilimli devreler için CMOS sürümleri (TLC555, 7555 gibi) daha az akım çeker.
- Motor gibi yükleri çıkıştan doğrudan değil, transistör ya da MOSFET ile sürün; bkz. DC motor hız kontrolü.
Sık sorulan sorular
555 entegresi ne işe yarar?
555; LED flaşör, ton üreteci, zaman gecikmeli röle, PWM ile motor ve LED parlaklık kontrolü, alarm ve sayıcı devrelerinde saat sinyali üretmek gibi zamanlama işlerinde kullanılır.
NE555 ile LM555 farkı nedir?
NE555 ve LM555 aynı 555 zamanlayıcının farklı üreticilerin verdiği adlardır ve aynı şekilde kullanılır. Ayrıntılı değerler üreticiye göre biraz farklılık gösterebilir.
555 kaç volt ile çalışır?
Klasik bipolar 555 yaklaşık 4,5-16V aralığında çalışır. CMOS sürümleri daha düşük gerilimlerle de (ör. 2-3V) çalışabilir; değerler için kullanılan modelin veri sayfasına bakılmalıdır.
555 ile görev oranı %50 yapılabilir mi?
Standart astable devrede HIGH süresi her zaman LOW süresinden uzundur. R2'ye paralel bir diyot eklenerek ya da farklı bağlantılarla %50'ye yakın görev oranı elde edilebilir.
555 çıkışı ne kadar akım verir?
Klasik 555'in çıkışı birkaç yüz miliampere kadar akım verebilir. Ancak uzun süreli kullanımda daha düşük akımlarla çalışmak ve büyük yükleri transistörle sürmek daha güvenlidir.
Özet
- 555, direnç ve kondansatörle zamanlama yapan 8 bacaklı bir entegredir.
- Astable mod: f ≈ 1,44 / ((R1 + 2R2) × C), sürekli kare dalga.
- Monostable mod: t ≈ 1,1 × R × C, tetikle tek darbe.
- 4. bacak kullanılmıyorsa VCC'ye, 5. bacak 10 nF ile GND'ye bağlanır.
- Büyük yükler transistör ya da MOSFET ile sürülür.