Diyot Nedir, Nasıl Ölçülür? Çeşitleri ve Kullanımı

Diyot, elektroniğin en temel yarı iletken parçasıdır. Bir adaptörün AC'yi DC'ye çevirmesini, bir rölenin sürücü transistörü yakmamasını ve bir devrenin ters takılan pilden korunmasını diyotlar sağlar. Bu rehberde diyodun nasıl çalıştığını, çeşitlerini, doğru yönde nasıl takıldığını ve multimetreyle nasıl ölçüldüğünü anlatıyoruz.

Diyot nedir?

Diyot, akımın yalnızca tek yönde geçmesine izin veren, P ve N tipi yarı iletkenlerin birleşiminden oluşan iki bacaklı bir komponenttir. Bacaklarına anot (+) ve katot (-) denir. Anoda katoda göre yeterli pozitif gerilim uygulandığında diyot iletime geçer; ters yönde ise akımı (çok küçük bir sızıntı dışında) engeller.

Diyot ne işe yarar?

Diyot; AC'yi DC'ye çevirmek (doğrultma), devreyi ters kutuplamadan korumak, bobinlerin oluşturduğu gerilim sıçramasını sönümlemek ve gerilimi sabitlemek için kullanılır.

• Doğrultma: Adaptör ve güç kaynaklarında AC gerilimi DC'ye çevirir.
• Ters kutup koruma: Pil ya da adaptör ters bağlandığında devrenin zarar görmesini önler.
• Serbest geçiş (flyback): Röle ve motor bobinine ters paralel bağlanan diyot, bobin kapandığında oluşan yüksek gerilimi söndürerek sürücü transistörü korur. Bunun uygulamasını röle modülü rehberimizde anlattık.
• Gerilim sabitleme: Zener diyotlar ters yönde belirli bir gerilimde iletime geçerek referans gerilim sağlar.
• Işık: LED de bir diyottur; iletimde ışık yayar.

Diyot çeşitleri nelerdir?

Genel doğrultma için 1N4006 800V 1A diyot, düşük kayıp istenen güç devreleri için SS36 Schottky diyot, referans gerilim için 5,5V zener diyot yaygın seçeneklerdir.

Diyodun anot ve katodu nasıl anlaşılır?

Diyot gövdesindeki çizgili (halkalı) taraf katottur. Devre şemasında diyot sembolünün üçgeni anodu, dikey çizgisi katodu gösterir; akım üçgenin gösterdiği yönde akar. LED'lerde uzun bacak anot, kısa bacak ve gövdenin düz kenarı katottur. SMD diyotlarda da katot tarafı bir çizgiyle işaretlenir.

Diyot nasıl ölçülür?

Multimetreyi diyot kademesine alın; kırmızı prob anoda, siyah prob katoda değdiğinde 0,5-0,7V (silisyum) okunmalı, problar ters çevrildiğinde OL görünmelidir.

1. Devrenin enerjisini kesin ve mümkünse diyodu bir bacağından devreden ayırın.
2. Multimetreyi diyot sembollü kademeye alın.
3. Kırmızı probu anoda, siyah probu katoda (çizgili taraf) değdirin. Silisyum diyotta yaklaşık 0,5-0,7V, Schottky'de 0,15-0,45V okunur.
4. Probları ters çevirin. Ekranda OL (sonsuz) görünmelidir.

Diyodu, transistörü ve bacak yönlerini otomatik tanımak için LCR-T4 komponent test cihazı çok pratiktir: parçayı takarsınız, cihaz anot ve katodu ve ileri gerilimi gösterir.

Köprü diyot nasıl bağlanır?

Köprü diyodun ~ işaretli iki bacağına AC giriş, + ve - işaretli bacaklarına DC çıkış bağlanır. Köprü diyot, dört diyodu tek gövdede birleştirerek AC'nin iki yarı dalgasını da kullanır (tam dalga doğrultma). Çıkışa bir filtre kondansatörü eklenerek dalgalı DC düzleştirilir; kondansatör seçimini kondansatör rehberimizde anlattık. Küçük akımlar için DB107 1A köprü diyot, daha yüksek akım için KBP307 3A tarak tip köprü diyot kullanılabilir.

Diyot seçerken nelere bakılır?

• İleri akım (IF): Diyodun sürekli taşıyabileceği akım; devre akımından büyük olmalıdır.
• Ters gerilim (VRRM): Ters yönde dayanabileceği en yüksek gerilim; devredeki tepe gerilimin üzerinde seçilir.
• İleri gerilim düşümü: Düşük gerilimli ve yüksek akımlı devrelerde kayıp için Schottky tercih edilir.
• Hız: Anahtarlamalı güç kaynaklarında hızlı ya da Schottky diyot gerekir; 1N400x şebeke frekansı içindir.

Sık sorulan sorular

Diyot ne işe yarar kısaca?

Diyot akımı yalnızca bir yönde geçirir. Bu özellikle AC'yi DC'ye çevirir, devreyi ters bağlanan beslemeden korur, bobinlerin oluşturduğu gerilim sıçramasını söndürür ve zener türünde gerilimi sabitler.

Diyotun hangi tarafı artı?

Diyotun anodu artı, katodu eksi taraftır. Katot, gövdedeki çizgili (halkalı) taraftır. Diyot, anot katoda göre pozitifken iletir.

Diyot ölçümünde kaç volt görülmeli?

Silisyum diyotlarda düz yönde yaklaşık 0,5-0,7V, Schottky diyotlarda 0,15-0,45V, LED'lerde renge göre 1,6-3V civarı görülür. Ters yönde OL görünmelidir; iki yönde de 0 ya da iki yönde de OL diyodun bozuk olduğunu gösterir.

1N4007 ile 1N4148 arasındaki fark nedir?

1N4007 1A akım ve 1000V ters gerilime dayanan bir doğrultucu diyottur; şebeke doğrultmada kullanılır. 1N4148 ise küçük akımlı (yaklaşık 200 mA), çok hızlı bir sinyal diyotudur; mantık ve sinyal devrelerinde kullanılır.

Schottky diyot ne zaman kullanılır?

Düşük gerilimli ve yüksek akımlı devrelerde, ileri gerilim düşümü az olduğu için kayıp ve ısınma daha düşüktür. Anahtarlamalı güç kaynaklarında, güneş paneli ve pil koruma devrelerinde tercih edilir; ters gerilim dayanımı doğrultucu diyotlardan düşüktür.

Özet

• Diyot akımı yalnızca anottan katoda geçirir; çizgili taraf katottur.
• Silisyum diyot ~0,7V, Schottky 0,2-0,45V düşürür.
• Çeşitleri: doğrultucu, hızlı, Schottky, zener, köprü, sinyal ve LED.
• Ölçümde düz yönde değer, ters yönde OL okunuyorsa diyot sağlamdır.
• Seçimde ileri akım, ters gerilim ve hız değerlerine bakın.