Lehim Nasıl Yapılır? Havya Kullanımı ve İpuçları

Lehim yapmayı öğrenmek, breadboard'dan kalıcı devrelere geçmenin ilk adımıdır. Doğru teknikle birkaç denemede temiz ve sağlam bağlantılar yapabilirsiniz; yanlış teknik ise çalışmayan, zamanla kopan ya da kısa devre yapan bağlantılara yol açar. Bu rehberde havya seçiminden lehim sökmeye kadar bütün adımları anlatıyoruz.

Lehim nedir?

Lehim, iki metal parçayı (ör. bir komponent bacağı ile baskı devre kartındaki bakır pad'i) ergimiş bir alaşımla birbirine elektriksel ve mekanik olarak bağlama işlemidir. Elektronikte kullanılan lehim teli kalay ağırlıklı bir alaşımdır ve içinde yüzeyi temizleyen flux (lehim pastası/reçine) bulunur. Lehim bir yapıştırıcı değildir; iyi bir lehimde alaşım her iki metal yüzeyi de ıslatır ve aralarında kalıcı bir bağ oluşturur.

Lehim için ne gerekir?

Başlangıç için 40W ısı ayarlı havya seti, havya standı, 1,2 mm lehim teli ve lehim pastası yeterlidir. SMD ve ince işler için sıvı flux çok işe yarar.

Havya sıcaklığı kaç derece olmalı?

Kurşunlu lehim (Sn63/Pb37) için havya genellikle 300-350°C, kurşunsuz lehim için 350-380°C civarına ayarlanır. Kurşunlu lehim yaklaşık 183°C'de erir; kurşunsuz alaşımlar ise yaklaşık 217-227°C'de erir ve daha yüksek sıcaklık ister. Gereğinden yüksek sıcaklık havya ucunu çabuk yıpratır, pad'leri karttan ayırabilir ve parçalara zarar verebilir. Büyük bakır alanlar ve kalın kablolar için sıcaklık biraz artırılır ya da daha geniş uçlu havya ucu kullanılır.

Lehim nasıl yapılır? Adım adım

1. Havyayı ısıtın ve ucu kalaylayın: Ucu nemli süngerde silin, üzerine biraz lehim eritin. Parlak, kalaylı bir uç ısıyı iyi iletir.
2. Parçayı yerleştirin: Komponent bacağını karttaki deliğe takın, hafifçe bükerek sabitleyin.
3. Bağlantıyı ısıtın: Havya ucunu aynı anda hem bacağa hem pad'e değdirin ve 1-2 saniye bekleyin.
4. Lehimi verin: Lehim telini havyanın ucuna değil, ısınmış bacak ile pad'in birleştiği noktaya değdirin. Lehim erir ve bağlantının etrafına yayılır.
5. Önce teli, sonra havyayı çekin: Yeterli lehim akınca teli çekin, ardından havyayı bacak boyunca yukarı doğru kaldırın.
6. Kıpırdatmayın: Lehim soğuyana kadar (1-2 saniye) parçayı oynatmayın.
7. Bacağı kesin: Fazla bacağı lehimin hemen üstünden yan keskiyle kesin.

İyi lehim nasıl görünür?

İyi bir lehim parlak, pürüzsüz ve volkan ya da koni şeklindedir; pad'i tamamen kaplar ve bacağa düzgünce sarılır. Sorunlu lehimler ve nedenleri:

• Mat, pürüzlü, top gibi (soğuk lehim): Bağlantı yeterince ısınmamış ya da soğurken oynamış. Yeniden ısıtıp biraz flux ekleyin.
• Fazla lehim, damla şeklinde: Gereksiz; komşu pad'e taşarsa kısa devre yapar.
• Lehim köprüsü: İki ayak arası birleşmiş; flux sürüp havyayı aradan çekin ya da lehim örgüsüyle alın. Köprülerin yol açtığı sorunları kısa devre rehberimizde anlattık.
• Az lehim: Pad'in tamamı kaplanmamış; mekanik olarak zayıftır.

Kablo nasıl lehimlenir?

1. Kablonun ucunu 5-10 mm soyun ve telleri bükün.
2. Kablo ucunu önceden kalaylayın: havyayla ısıtıp az miktarda lehim emdirin.
3. Lehimleyeceğiniz terminali ya da diğer kabloyu da kalaylayın.
4. İkisini üst üste koyup havyayla ısıtın; kalaylar birleşir.
5. Bağlantıyı daralan makaron ile yalıtın; makaronu lehimden önce kabloya geçirmeyi unutmayın.

Lehim nasıl sökülür?

Bağlantıyı havyayla eritin ve lehim pompasıyla çekin ya da üzerine lehim örgüsü koyup havyayla bastırın; örgü eriyen lehimi emer. Çok bacaklı parçalarda tüm bacakları sırayla temizleyin. Biraz taze lehim ve flux eklemek eski, sertleşmiş lehimin daha kolay erimesini sağlar.

Havya ucu bakımı

• Her kullanımda ucu silip kalaylayın; havyayı kapatmadan önce ucu bol kalaylı bırakın.
• Ucu zımparalamayın ya da eğe ile kazımayın; kaplaması bozulur.
• Kararmış ve lehim tutmayan uçları değiştirin; ör. 900M-T-I havya ucu.

Güvenlik

• Havya ucu 300°C'nin üzerindedir; daima standında bırakın.
• Lehim dumanını solumayın; havalandırmalı yerde çalışın ya da duman emici kullanın.
• Kurşunlu lehimle çalıştıktan sonra ellerinizi yıkayın, çalışırken yemek yemeyin.
• Bacak keserken gözlük kullanın; kesilen uçlar fırlayabilir.

Sık sorulan sorular

Havya kaç derece olmalı?

Kurşunlu lehim teli için 300-350°C, kurşunsuz lehim için 350-380°C genellikle yeterlidir. Büyük bakır alanlarda biraz daha yüksek sıcaklık gerekebilir; gereğinden yüksek sıcaklık uca ve karta zarar verir.

Kurşunlu mu, kurşunsuz lehim mi kullanmalıyım?

Kurşunlu lehim (Sn63/Pb37) daha düşük sıcaklıkta erir ve kolay akar; öğrenmek ve onarım için rahattır. Kurşunsuz lehim çevre ve sağlık açısından tercih edilir ve ticari ürünlerde zorunludur, ancak daha yüksek sıcaklık ister.

Lehim neden yapışmıyor?

En sık neden yüzeylerin oksitli ya da kirli olması ve bağlantının yeterince ısınmamasıdır. Havya ucunu temizleyip kalaylayın, flux kullanın ve hem bacağı hem pad'i birlikte ısıtın.

Soğuk lehim nedir?

Soğuk lehim, yeterince ısınmamış ya da soğurken oynamış bağlantıdır; mat, pürüzlü ve topak görünür. Elektriksel bağlantısı güvenilmez ve zamanla kopabilir. Yeniden ısıtıp gerekirse flux ekleyerek düzeltilir.

Flux ne işe yarar?

Flux, lehimleme sırasında metal yüzeylerdeki oksidi temizler ve erimiş lehimin yüzeye yayılmasını sağlar. Lehim tellerinin içinde flux bulunur; SMD ve zor bağlantılarda ek flux kullanmak işi çok kolaylaştırır.

Özet

• Havya ucunu temizleyip kalaylayın; kurşunlu lehimde 300-350°C yeterlidir.
• Bacağı ve pad'i birlikte ısıtın, lehimi bağlantıya verin.
• Önce teli, sonra havyayı çekin; lehim soğurken oynatmayın.
• İyi lehim parlak ve koni şeklindedir; mat ve topak lehim soğuk lehimdir.
• Havalandırmalı ortamda çalışın ve havyayı standında bırakın.