Potansiyometre Nedir, Nasıl Bağlanır?

Ses açma kısma düğmesi, bir lambanın parlaklık ayarı ya da bir güç kaynağının voltaj ayarı: hepsinin arkasında genellikle bir potansiyometre vardır. Bu rehberde potansiyometrenin nasıl çalıştığını, bacaklarının ne anlama geldiğini, doğru bağlantıyı ve sağlamlığının nasıl ölçüleceğini anlatıyoruz.

Potansiyometre nedir?

Potansiyometre, döner bir mil ya da sürgü hareket ettirildikçe direnci değişen, üç bacaklı ayarlı bir dirençtir. İçinde dairesel bir direnç pisti ve bu pist üzerinde kayan bir temas ucu (sürgü, silecek) bulunur. Kenardaki iki bacak arasında her zaman sabit toplam direnç ölçülür; ortadaki bacak ile kenar bacaklardan biri arasındaki direnç ise milin konumuna göre değişir.

Potansiyometre ne işe yarar?

Potansiyometre; bir gerilimi ayarlanabilir şekilde bölmek, ses ve parlaklık gibi değerleri kullanıcıya ayarlatmak ve bir devrenin çalışma noktasını kalibre etmek için kullanılır. Ses cihazlarında ses ve ton ayarı, güç kaynaklarında çıkış voltajı ayarı, joysticklerde konum algılama ve mikrodenetleyici projelerinde kullanıcı girişi en yaygın kullanım alanlarıdır.

Potansiyometrenin bacakları ne anlama gelir?

Kenar bacakların yerini değiştirmek yalnızca dönüş yönünü ters çevirir: mil saat yönünde çevrilince değer artmak yerine azalır.

Potansiyometre nasıl bağlanır?

Gerilim bölücü olarak

Kenar bacaklardan birini +V'a, diğerini GND'ye, orta bacağı ise çıkışa bağlayın. Bu bağlantıda orta bacaktaki gerilim, mil çevrildikçe 0V ile +V arasında değişir. Mikrodenetleyiciye ayar girişi vermenin standart yolu budur.

Arduino ile kullanım

1. Potansiyometrenin bir kenar bacağını Arduino'nun 5V pinine bağlayın.
2. Diğer kenar bacağı GND'ye bağlayın.
3. Orta bacağı A0 analog girişine bağlayın.
4. Programda analogRead(A0) ile değeri okuyun; mil çevrildikçe 0 ile 1023 arasında bir sayı gelir.

Bu amaçla 10 kΩ değer en yaygın tercihtir; örneğin B103 10K potansiyometre ve Arduino Uno ile bu devreyi birkaç dakikada kurabilirsiniz. Arduino'ya yeni başlıyorsanız Arduino nedir rehberimize bakın.

Ayarlı direnç (reosta) olarak

Yalnızca orta bacak ve kenar bacaklardan biri kullanılırsa potansiyometre iki uçlu ayarlı bir direnç gibi davranır. Bu bağlantı akımı ayarlamak için kullanılır; ancak potansiyometrenin güç değeri düşük olduğu için yüksek akım geçirilmemelidir.

Lineer ve logaritmik potansiyometre farkı nedir?

Lineer (B tipi) potansiyometrede direnç mil açısıyla doğru orantılı değişir; logaritmik (A tipi) potansiyometrede ise değişim başta yavaş, sonda hızlıdır. İnsan kulağı sesi logaritmik algıladığı için ses ayarında logaritmik potansiyometre daha doğal bir ayar hissi verir. Mikrodenetleyici girişi, voltaj ayarı ve genel kontrol işleri için lineer potansiyometre kullanılır.

Potansiyometre kodları nasıl okunur?

Potansiyometre üzerindeki kod genellikle bir harf ve üç rakamdan oluşur. Harf eğri tipini, rakamlar değeri gösterir (ilk iki rakam değer, üçüncü rakam sıfır sayısı):

• B103 = lineer, 10 ve 3 sıfır = 10 kΩ
• B102 = lineer, 1 kΩ (ör. B102 1K potansiyometre)
• B503 = lineer, 50 kΩ (ör. B503 50K potansiyometre)
• A104 = logaritmik, 100 kΩ

Direnç değerlerinin okunuşunu direnç nedir rehberimizde ayrıntılı anlattık.

Potansiyometre çeşitleri nelerdir?

• Tek turlu döner potansiyometre: En yaygın tip; yaklaşık 270-300 derece döner.
• Anahtarlı potansiyometre: Mil en uç konumdayken bir anahtarı da açıp kapatır; eski radyolardaki aç-kapa ses düğmesi gibi.
• Stereo (çift) potansiyometre: Tek milde iki ayrı pist; sol ve sağ ses kanalını birlikte ayarlar. Örnek: 50K anahtarlı stereo potansiyometre.
• Sürgülü potansiyometre: Mikser masalarında kullanılan doğrusal hareketli tip.
• Trimpot: Kart üzerinde bir kez ayarlanıp bırakılan küçük tornavida ayarlı potansiyometre; ör. 5K trimpot.
• Çok turlu potansiyometre: Hassas ayar için 10 tur ve üzeri döner.

Potansiyometre nasıl ölçülür?

1. Multimetreyi direnç (Ω) kademesine alın.
2. Probları iki kenar bacağa değdirin; potansiyometrenin toplam değeri (ör. 10 kΩ) okunmalıdır.
3. Bir probu orta bacağa alın, diğeri kenar bacakta kalsın.
4. Mili yavaşça çevirin; değer 0'a yakın bir değerden toplam değere kadar kesintisiz ve düzgün değişmelidir.

Değer çevirirken atlıyor, bir an sonsuza (OL) çıkıyorsa pist aşınmış ya da kirlenmiştir. Ses devrelerinde bu durum cızırtı olarak duyulur; kontak temizleyici sprey geçici çözüm olabilir, kalıcı çözüm değiştirmektir.

Sık sorulan sorular

Potansiyometrenin orta bacağı neyi gösterir?

Orta bacak sürgüdür, yani direnç pisti üzerinde kayan temas noktasıdır. Mil çevrildikçe orta bacak ile kenar bacaklar arasındaki direnç değişir; gerilim bölücü bağlantısında ayarlanan çıkış gerilimi bu bacaktan alınır.

B10K ne demek?

B harfi lineer (doğrusal) eğriyi, 10K toplam direncin 10 kΩ olduğunu gösterir. Aynı değer üç haneli kodla B103 olarak da yazılır. Mikrodenetleyici projelerinde en sık kullanılan potansiyometre budur.

Potansiyometre kaç ohm olmalı?

Mikrodenetleyici girişi ve genel gerilim bölücü işleri için 10 kΩ uygun bir değerdir. Çok düşük değerler gereksiz akım çeker, çok yüksek değerler gürültüye duyarlı olur. Ses devrelerinde devrenin şemasındaki değer kullanılmalıdır.

Potansiyometre ile trimpot farkı nedir?

İkisi de ayarlı dirençtir. Potansiyometre kullanıcının sık çevireceği mil ya da düğmeyle gelir; trimpot ise kart üzerine monte edilen ve genellikle bir kez tornavidayla ayarlanıp bırakılan küçük bir parçadır.

Potansiyometre neden cızırtı yapar?

Cızırtı genellikle direnç pistinin kirlenmesinden ya da aşınmasından kaynaklanır; sürgü pistle tam temas edemez. Kontak temizleyici sprey sorunu geçici olarak giderebilir; sorun sürerse potansiyometreyi değiştirin.

Özet

• Potansiyometre, mil çevrildikçe direnci değişen üç bacaklı ayarlı dirençtir.
• Kenar bacaklar +V ve GND'ye, orta bacak çıkışa bağlanır.
• Lineer (B) genel kontrol, logaritmik (A) ses ayarı içindir.
• B103 = lineer 10 kΩ; kod mantığı direnç koduyla aynıdır.
• Ölçümde değer kesintisiz değişmiyorsa pist aşınmıştır.