Varistör Nedir, Ne İşe Yarar ve Nasıl Ölçülür?

Adaptörlerin, televizyon kartlarının ve uzatma kablolarının içinde, genellikle mavi ya da kırmızı renkte, disk şeklinde bir parça görürsünüz. Bir yıldırım düşmesinden ya da şebeke dalgalanmasından sonra çoğu zaman ilk patlayan da odur. Bu parça varistördür. Bu rehberde varistörün ne işe yaradığını, kodlarının nasıl okunduğunu, nasıl seçilip ölçüldüğünü anlatıyoruz.

Varistör nedir?

Varistör, direnci üzerine uygulanan gerilime göre değişen bir yarı iletken dirençtir. En yaygın türü metal oksit varistördür (MOV). Normal çalışma geriliminde direnci çok yüksektir ve devreye etkisi yok gibidir; gerilim belirli bir eşiği aştığında direnci aniden düşer ve fazla enerjiyi üzerinden geçirerek devrenin geri kalanını korur.

Varistör ne işe yarar?

Varistör, ani ve kısa süreli aşırı gerilim darbelerini (surge) sınırlayarak elektronik devreleri korur. Bu darbeler yıldırım düşmesinden, büyük motorların ya da kompresörlerin devreye girip çıkmasından ve şebeke anahtarlamalarından kaynaklanır. Varistör uzun süreli aşırı gerilime karşı değil, mikro ve milisaniyeler süren darbelere karşı tasarlanmıştır.

Varistör kodları nasıl okunur?

Örnek: 10D471K

• 10: Disk çapı, mm. Çap büyüdükçe dayanabildiği darbe enerjisi artar.
• D: Disk tipi.
• 471: Varistör gerilimi: 47 × 10¹ = 470V (1 mA'deki gerilim).
• K: Tolerans, ±%10.

Varistör nasıl seçilir?

1. Gerilim: Varistörün en yüksek sürekli çalışma gerilimi, devrenin normal geriliminin üzerinde olmalıdır. 230V şebeke için 275V ya da 300V AC'lik (431K / 471K) modeller kullanılır.
2. Çap: Küçük kartlarda 7D471K yeterlidir; güç kaynağı girişlerinde ve darbeye açık yerlerde 14-20 mm'lik varistörler daha dayanıklıdır.
3. Bağlantı yeri: Varistör korunacak hattın iki ucu arasına (faz-nötr) paralel ve sigortadan sonra bağlanır.

Varistör neden patlar?

Varistör, dayanabileceğinden büyük bir enerji darbesi aldığında ya da sürekli olarak sınırının üzerinde bir gerilimde kaldığında aşırı ısınıp kısa devre olur ve çoğu zaman çatlar ya da patlar. Bu durumda hattaki sigorta atar. Varistör patlamışsa devrenin geri kalanı çoğu zaman korunmuş olur; ancak sigortayı değiştirmeden önce varistörün de yenilenmesi gerekir. Varistörler her darbede biraz yıpranır; çok sayıda darbe alan bir varistörün eşiği zamanla düşer.

Varistör multimetre ile nasıl ölçülür?

1. Devrenin enerjisini kesin ve mümkünse varistörün bir bacağını karttan ayırın.
2. Multimetreyi en yüksek direnç kademesine alın.
3. Probları varistörün iki bacağına değdirin. Sağlam bir varistör çok yüksek direnç (OL ya da megaohm seviyesi) gösterir.
4. Sıfıra yakın değer okunursa varistör kısa devre olmuştur ve değiştirilmelidir.
5. Gövdede çatlak, yanık ya da kararma varsa ölçüm normal görünse bile değiştirin.

Multimetrenin pili, varistörün eşik gerilimine ulaşamaz; bu yüzden ölçüm yalnızca kısa devreyi gösterir, varistörün eşik gerilimini doğrulamaz. Multimetre kullanımı için multimetre rehberimize bakın.

Varistör ile parafudr arasındaki fark nedir?

Parafudr, panoya takılan ve içinde genellikle büyük varistörler bulunan bir aşırı gerilim koruma cihazıdır. Bina girişinde yıldırım ve şebeke kaynaklı büyük darbeleri sınırlar; ör. AM40/2P 40kA parafudr. Kart üzerindeki varistör ise yalnızca o cihazı korur. En iyi koruma, pano girişinde parafudr ve cihaz içinde varistörün birlikte kullanılmasıdır. Kısa devre ve sigorta ilişkisini kısa devre rehberimizde anlattık.

Sık sorulan sorular

Varistör ne işe yarar?

Varistör, şebekedeki ani gerilim darbelerini üzerine çekerek bu darbelerin devredeki hassas parçalara ulaşmasını engeller. Adaptörlerde, akım korumalı prizlerde ve elektronik kartların girişinde kullanılır.

230V için hangi varistör kullanılır?

230V şebeke için genellikle 10D471K, 14D471K ya da 20D471K (300V AC) ya da 431K kodlu (275V AC) varistörler kullanılır. Çap, beklenen darbe enerjisine göre seçilir.

Varistör yerine ne takılabilir?

Aynı koda sahip bir varistör takılmalıdır. Daha büyük çaplı aynı gerilim değerindeki bir varistör de kullanılabilir. Varistörü sökerek devreyi çalıştırmak cihazı darbelere karşı korumasız bırakır.

Varistör yönlü müdür?

Hayır, varistörün kutbu yoktur; her iki yönde de aynı şekilde çalışır ve AC ya da DC devrede hangi yönde takıldığı önemli değildir.

Varistör patlayınca cihaz neden çalışmaz?

Patlayan varistör çoğu zaman kısa devre olur ve hattaki sigortayı attırır. Varistör ve sigorta değiştirildikten sonra cihaz çoğunlukla yeniden çalışır; çalışmazsa diğer parçalar da hasar görmüş olabilir.

Özet

• Varistör, ani gerilim darbelerinde direnci düşerek devreyi korur.
• 10D471K: 10 mm, 470V varistör gerilimi, ±%10.
• 230V şebekede 471K ya da 431K kullanılır, sigortadan sonra paralel bağlanır.
• Sağlam varistör ölçümde OL gösterir; sıfıra yakın değer kısa devre demektir.
• Pano girişinde parafudr, cihaz içinde varistör en iyi korumayı sağlar.