Acil stop butonu, basıldığında kilitlenen ve makinenin enerjisini güvenli şekilde kesen kırmızı mantar başlı bir butondur. Bağlantıda butonun normalde kapalı (NC) kontağı, kontaktör bobininin ya da kontrol devresinin besleme hattına seri bağlanır; butona basılınca kontak açılır ve makine durur. Buton çevrilerek ya da çekilerek serbest bırakılır, ancak makine kendiliğinden yeniden çalışmamalı, ayrı bir start butonuyla başlatılmalıdır.
Torna, CNC, konveyör, kompresör ya da kendi yaptığınız bir makine... Hareketli parçası olan her makinede bir arıza ya da tehlike anında her şeyi tek hareketle durduracak bir acil stop butonu bulunmalıdır. Bu rehberde acil stop butonunun yapısını ve doğru bağlantı şemasını anlatıyoruz.
Acil stop butonu nedir?
Acil stop (emergency stop) butonu, genellikle sarı zemin üzerinde kırmızı mantar başlı, basıldığında mekanik olarak kilitlenen ve makinenin tehlikeli hareketlerini durdurmak için kullanılan bir güvenlik butonudur. Buton basılı konumda kalır; makineyi yeniden çalıştırmak için butonun bilinçli olarak çevrilmesi ya da çekilmesi gerekir. Acil durdurma işlevi için uluslararası bir standart (ISO 13850) bulunur.
NC ve NO kontak farkı
| Kontak | Butona basılmadan | Butona basılınca | Acil stopta kullanımı |
|---|---|---|---|
| NC (normalde kapalı) | Kapalı (iletir) | Açık (keser) | Güvenlik devresi; makineyi durdurur |
| NO (normalde açık) | Açık | Kapalı | Bilgi sinyali, uyarı lambası, PLC girişi |
Acil stopta güvenlik için her zaman NC kontak kullanılır; böylece buton basıldığında ya da kablo koptuğunda devre açılır ve makine durur (hata durumunda güvenli taraf). Örnek butonlar: WD22M-Q1 22 mm 2NO+2NC acil stop, 22 mm 1NO+1NC, 19 mm 2NO+2NC ve küçük paneller için 16 mm 1NO+1NC.
Acil stop kontaktör bağlantı şeması
Klasik start-stop (mühürleme) devresinde acil stopun NC kontağı ve stop butonu kontaktör bobinine seri, start butonu ve kontaktörün yardımcı NO kontağı ise birbirine paralel bağlanır.
- Kontrol hattı: Kontrol beslemesi (faz ya da 24V) → sigorta → acil stop NC → stop butonu NC → start butonu NO → kontaktör bobini (A1) → kontaktör bobini (A2) → nötr ya da 0V.
- Mühürleme: Kontaktörün yardımcı NO kontağını start butonuna paralel bağlayın. Start'a kısa basıldığında kontaktör çeker ve kendi kontağıyla enerjide kalır.
- Durdurma: Acil stop ya da stop butonuna basıldığında bobin enerjisiz kalır, kontaktör düşer ve motor durur.
- Yeniden başlatma: Acil stop serbest bırakılsa bile mühürleme bozulduğu için makine kendiliğinden çalışmaz; operatör start'a yeniden basmalıdır.
- Ana devre: Kontaktörün ana kontakları motorun güç hattını keser.
Kontaktör ve röle mantığını röle bağlantı şeması yazımızda anlattık. Kutulu hazır çözümler: acil stop ve kırmızı/yeşil push buton kutusu, acil stop ve yeşil push buton kutusu.
Arduino ve PLC'li makinelerde acil stop
- Acil stop yazılıma bırakılmamalıdır: NC kontak doğrudan motor sürücünün enable girişini, kontaktör bobinini ya da güç hattını kesmelidir. Mikrodenetleyici kilitlenirse yazılımsal durdurma çalışmaz.
- Bilgi için ikinci kontak: Butonun ikinci kontağı (NO ya da ikinci NC) Arduino'nun bir girişine bağlanarak acil stop durumunun ekranda gösterilmesi ve programın güvenli duruma geçmesi sağlanabilir. Buton girişlerinin okunmasını buton çeşitleri rehberimizde anlattık.
- Step ve servo sürücüler: Acil stop, sürücülerin güç beslemesini ya da enable hattını donanımsal olarak kesmelidir.
- Yüksek güvenlik seviyesi: İnsan güvenliğinin kritik olduğu makinelerde çift kanallı bağlantı ve güvenlik rölesi kullanılır; bu tasarımlar yetkin bir uzman tarafından yapılmalıdır.
Montaj ve kontrol
- Butonu operatörün kolayca ulaşabileceği, engelsiz bir yere monte edin; büyük makinelerde birden fazla acil stop kullanın.
- Birden fazla acil stopun NC kontakları birbirine seri bağlanır.
- Devreyi düzenli olarak test edin: makine çalışırken butona basıp gerçekten durduğunu doğrulayın.
- Elektrik bağlantılarını enerji kesikken yapın; 230V ile çalışırken yetkin olmayan kişiler işlem yapmamalıdır.
Sık sorulan sorular
Acil stop butonu nasıl serbest bırakılır?
Çoğu acil stop butonu üzerindeki ok yönünde çevrilerek ya da yukarı çekilerek serbest bırakılır. Serbest bırakmak makineyi çalıştırmamalı, yalnızca yeniden başlatmaya izin vermelidir.
Acil stop neden NC kontakla bağlanır?
NC kontakla yapılan bağlantıda buton basıldığında, kablo koptuğunda ya da bir klemens gevşediğinde devre açılır ve makine durur. NO kontakla yapılan bağlantıda ise kopan bir kablo fark edilmez ve acil stop çalışmaz.
Acil stop ile stop butonu farkı nedir?
Stop butonu normal çalışmada makineyi durdurmak içindir ve basıldıktan sonra geri döner. Acil stop tehlike anında kullanılır, basılı kalır (kilitlenir) ve bilinçli olarak serbest bırakılana kadar makinenin çalışmasını engeller.
Acil stop doğrudan motor hattına bağlanır mı?
Küçük ve düşük akımlı yüklerde doğrudan kesmek mümkün olsa da, motorlu makinelerde acil stop genellikle kontaktör bobinini keserek motoru durdurur. Butonun kontak akımı motor akımına göre çok düşüktür.
Acil stop butonunun rengi neden kırmızı-sarı?
Kırmızı buton ve sarı zemin, acil durdurma cihazlarının kolayca tanınması için standartlarda belirlenmiş renklerdir.
Özet
- Acil stop, basılınca kilitlenen ve makineyi durduran güvenlik butonudur.
- Güvenlik devresinde her zaman NC kontak kullanılır.
- NC kontak kontaktör bobinine seri bağlanır; start-stop mühürleme devresi kullanılır.
- Buton serbest bırakılınca makine kendiliğinden çalışmamalıdır.
- Acil stop yalnızca yazılıma bırakılmaz; donanımsal olarak enerjiyi keser.