Zaman rölesi, enerji verildikten ya da bir kontrol sinyali geldikten sonra ayarlanan süre kadar bekleyip kontaklarını değiştiren bir röledir. Çekmede gecikmeli tipte röle enerji gelince süre dolduktan sonra çeker; düşmede gecikmeli tipte enerji kesilince kontaklar bir süre daha konumunu korur; flaşör tipte ise belirli aralıklarla sürekli açıp kapatır. Seçimde besleme gerilimi, süre aralığı, kontak yapısı ve akım değeri belirleyicidir.
Bir fanın lamba kapandıktan sonra birkaç dakika daha çalışması, bir motorun belirli bir süre sonra durması, bir pompanın gecikmeli devreye girmesi... Bu tür zamanlamalar için ne mikrodenetleyiciye ne de kod yazmaya gerek vardır: zaman rölesi bu işi tek başına yapar. Bu rehberde zaman rölesi çeşitlerini ve bağlantısını anlatıyoruz.
Zaman rölesi nedir?
Zaman rölesi, içinde bir zamanlayıcı devresi bulunan ve ayarlanan süre dolduğunda kontaklarını değiştiren bir röledir. Süre, ön paneldeki düğme ya da dijital ekran ile ayarlanır. Endüstriyel panolarda, aydınlatma ve havalandırma sistemlerinde, motor kontrolünde ve otomasyon projelerinde yaygın olarak kullanılır. Röle mantığını röle bağlantı şeması yazımızda anlattık.
Zaman rölesi çeşitleri
| Tür | Çalışma şekli | Örnek kullanım |
|---|---|---|
| Çekmede gecikmeli (on-delay) | Enerji gelir, süre dolar, sonra kontak değişir | Motorun gecikmeli çalışması, sıralı yol verme |
| Düşmede gecikmeli (off-delay) | Kontrol sinyali kesilince kontak bir süre daha konumunu korur | Banyo fanının lamba kapandıktan sonra çalışması |
| Flaşör / döngüsel | Belirli sürelerle sürekli açıp kapatır | Uyarı lambası, periyodik sulama ya da havalandırma |
| Yıldız-üçgen | Motoru önce yıldız, süre sonra üçgen bağlantıda çalıştırır | Büyük motorlarda kalkış akımını düşürme |
| Çok fonksiyonlu dijital | Birden fazla mod, ekranlı ayar | Farklı senaryolar için tek cihaz |
Örnekler: AH3-3 220V AC 24 saate kadar zaman rölesi, AH3-3 24V DC 10 dakika, kısa süreler için ST3PA-D 220V 10 saniye ve dijital ASY-3D dijital zaman rölesi.
Zaman rölesi nasıl seçilir?
- Besleme gerilimi: Kontrol devresine uygun (ör. 220V AC, 24V DC, 12V DC).
- Süre aralığı: İhtiyacınız olan süreyi kapsayan aralık (saniye, dakika ya da saat). AH3 gibi modellerde aralık genellikle ön panelden ya da DIP anahtarlarla seçilir.
- Fonksiyon: Çekmede gecikmeli mi, düşmede gecikmeli mi, flaşör mü?
- Kontak yapısı ve akımı: SPDT ya da DPDT kontakların akım değeri yükten büyük olmalıdır; büyük yükler için zaman rölesi bir kontaktörü sürmelidir.
- Montaj: Soketli (8 pinli taban), ray tipi ya da PCB modül.
Zaman rölesi adım adım nasıl bağlanır?
- Rölenin gövdesindeki bağlantı şemasını inceleyin; besleme ve kontak pinleri modele göre değişir.
- Soketli modellerde önce soketi (rölenin tabanını) panoya ya da raya monte edin, kabloları soketin klemenslerine bağlayın.
- Besleme uçlarına kontrol gerilimini bağlayın.
- Yükü (ya da kontaktör bobinini) ortak (COM) ve istenen NO veya NC kontak üzerinden bağlayın.
- Süre aralığını ve süreyi ayarlayın, ardından röleyi sokete takıp enerji verin.
- Süreyi kronometreyle doğrulayın; analog ayarlı rölelerde düğme işaretleri yaklaşıktır.
Kontaktör sürme için kontaktör rehberimize bakın.
Düşük gerilimli zaman rölesi modülleri
12V ve 24V projeler için PCB tipi zaman rölesi modülleri pratik bir çözümdür; ör. DH48S-2Z 12V çift çıkışlı zaman ayarlı röle modülü ve ekranlı 24V LCD zaman ayarlı röle modülü. Bu modüllerde çoğu zaman birden fazla mod (gecikmeli açma, gecikmeli kapama, döngü) bulunur ve ayar butonlarla yapılır. Aynı işi Arduino ile yapmak da mümkündür, ancak hazır zaman rölesi kod yazmadan ve güvenilir şekilde çalışır.
Örnek: Banyo fanı gecikmeli kapanma
- Düşmede gecikmeli bir zaman rölesi seçin.
- Lamba anahtarının çıkışını rölenin kontrol (tetik) girişine bağlayın.
- Fanı rölenin NO kontağı üzerinden besleyin.
- Süreyi örneğin 5 dakikaya ayarlayın: lamba açıkken fan çalışır, lamba kapandıktan 5 dakika sonra fan durur.
Bu tür 230V uygulamaları yetkin kişiler tarafından, sigorta kapalıyken yapılmalıdır.
Sık sorulan sorular
Zaman rölesi ne işe yarar?
Zaman rölesi, bir yükü belirli bir gecikmeyle açmak ya da kapatmak, belirli sürelerle döngüsel çalıştırmak için kullanılır. Kod gerektirmeden zamanlama yapar.
Çekmede ve düşmede gecikmeli farkı nedir?
Çekmede gecikmeli rölede süre enerji geldiğinde başlar ve süre sonunda kontak değişir. Düşmede gecikmeli rölede ise kontrol sinyali kesildiğinde süre başlar ve kontak süre sonunda eski konumuna döner.
Zaman rölesi motoru doğrudan çalıştırır mı?
Küçük yükler rölenin kontak akımı sınırları içinde doğrudan sürülebilir. Motor gibi yüksek akımlı yüklerde zaman rölesi bir kontaktörün bobinini sürmelidir.
Analog mu, dijital zaman rölesi mi?
Analog röleler basit ve dayanıklıdır, süre düğmeyle yaklaşık olarak ayarlanır. Dijital röleler süreyi hassas ve ekranda görünür şekilde ayarlamayı sağlar ve genellikle birden fazla mod sunar.
Zaman rölesi enerji kesilince ayarı unutur mu?
Ayar düğme ya da kalıcı bellekte tutulduğu için kaybolmaz. Ancak enerji kesildiğinde çalışmakta olan süre genellikle sıfırlanır; ayrıntılar modelin kılavuzunda yazar.
Özet
- Zaman rölesi, ayarlanan süre sonunda kontaklarını değiştirir.
- Çekmede gecikmeli, düşmede gecikmeli, flaşör ve yıldız-üçgen türleri vardır.
- Seçimde besleme, süre aralığı, fonksiyon ve kontak akımı önemlidir.
- Bağlantı rölenin gövdesindeki şemaya göre yapılır.
- Büyük yüklerde zaman rölesi bir kontaktörü sürer.