Elektronikte en yaygın lehim teli, içi flux (reçine) dolu Sn63/Pb37 kurşunlu teldir; yaklaşık 183°C'de erir ve kolay akar. Kurşunsuz teller (ör. Sn99,3Cu0,7 ya da SAC305) daha yüksek sıcaklıkta (yaklaşık 217-227°C) erir ve ticari ürünlerde tercih edilir. Tel kalınlığı işe göre seçilir: SMD ve ince işler için 0,5-0,8 mm, genel elektronik için 1-1,2 mm, kablo ve kalın bağlantılar için 1,6-2 mm.
Aynı havyayla yapılan iki lehimden biri parlak ve sağlam, diğeri mat ve kırılgan çıkıyorsa farkın bir kısmı kullanılan lehim telindedir. Doğru alaşım, doğru kalınlık ve yeterli flux, lehimlemeyi çok kolaylaştırır. Bu rehberde lehim teli çeşitlerini ve seçim kurallarını anlatıyoruz. Lehimleme tekniğini ise lehim nasıl yapılır rehberimizde anlattık.
Lehim teli nedir?
Lehim teli, düşük sıcaklıkta eriyen bir metal alaşımından yapılmış ve genellikle içinde bir veya birkaç kanal hâlinde flux (reçine) bulunan teldir. Flux, lehimleme sırasında metal yüzeylerdeki oksidi temizler ve erimiş lehimin yüzeye yayılmasını sağlar. Telin etiketinde alaşım oranı, çap ve flux türü yazar.
Kurşunlu ve kurşunsuz lehim farkı
| Özellik | Kurşunlu (Sn63/Pb37) | Kurşunsuz (ör. Sn99,3Cu0,7, SAC305) |
|---|---|---|
| Erime sıcaklığı | Yaklaşık 183°C (ötektik: tek noktada erir) | Yaklaşık 217-227°C |
| Havya sıcaklığı | Yaklaşık 300-350°C | Yaklaşık 350-380°C |
| Akışkanlık | Çok iyi, kolay öğrenilir | Daha zor akar |
| Görünüm | Parlak | Daha mat (normaldir) |
| Sağlık ve çevre | Kurşun içerir; dikkat gerekir | Kurşun içermez |
| Kullanım | Hobi, onarım, prototip | Ticari ürünler (RoHS), çevre hassasiyeti |
Örnekler: kurşunlu Tassol 1,2 mm Sn63/Pb37 lehim teli; kurşunsuz Tassol 1 mm kurşunsuz lehim teli. Sn63/Pb37 ötektik bir alaşım olduğu için katı hâlden sıvıya tek bir sıcaklıkta geçer; bu da soğuk lehim riskini azaltır. Sn60/Pb40 ise biraz daha geniş bir aralıkta erir.
Lehim teli kalınlığı nasıl seçilir?
| Çap | Uygun iş | Örnek |
|---|---|---|
| 0,5-0,8 mm | SMD parçalar, ince bacaklar, hassas işler | 0,75 mm lehim teli |
| 1-1,2 mm | Genel elektronik, delikli parçalar, Arduino projeleri | 1,2 mm lehim teli |
| 1,6-2 mm | Kablo eklemeleri, kalın terminaller, büyük bakır alanlar | 2 mm lehim teli |
İnce tel, verilen lehim miktarını kontrol etmeyi kolaylaştırır; kalın tel ise büyük bağlantılarda işi hızlandırır. Yeni başlayanlar için 1 mm ya da 1,2 mm en çok yönlü seçimdir.
Flux, lehim pastası ve krem lehim farkı
- Flux (lehim pastası / reçine): Lehim içermez; yalnızca yüzeyi temizler ve lehimin akmasını kolaylaştırır. Türkiye'de "lehim pastası" adıyla satılan kutu ürünlerin çoğu flux pastasıdır; ör. Tassol lehim pastası.
- Krem lehim (solder paste): Toz hâlindeki lehim alaşımı ile flux'ın karışımıdır. SMD parçaların sıcak hava ya da fırınla (reflow) lehimlenmesinde ped üzerine sürülür; ör. kurşunsuz krem lehim.
- Sıvı flux: İnce işler, SMD ve lehim sökme için uygulaması kolaydır.
Elektronikte asitli flux kullanılmamalıdır; zamanla bakır yolları ve bacakları aşındırır. Asitli fluxlar tesisat ve sac işleri içindir.
Lehim teli adım adım nasıl seçilir?
- Alaşım: Hobi ve onarım için Sn63/Pb37; ticari ürün ya da kurşunsuz zorunluluğu varsa kurşunsuz.
- Çap: İşe göre 0,5-0,8 mm, 1-1,2 mm ya da 1,6-2 mm.
- Flux: Elektronik için reçine (rosin) ya da "no-clean" flux çekirdekli tel.
- Havya uyumu: Kurşunsuz lehim için sıcaklığı ayarlanabilen ve yeterli güce sahip bir havya.
- Onarım: Kurşunsuz lehimli bir kartı onarırken aynı türde lehim kullanmak en sağlıklısıdır; farklı alaşımların karışması bağlantının özelliklerini değiştirir.
Güvenlik
- Lehim dumanı büyük ölçüde flux dumanıdır ve solunmamalıdır; havalandırmalı ortamda çalışın.
- Kurşunlu lehim kullandıktan sonra ellerinizi yıkayın, çalışırken yiyip içmeyin.
- Lehim tellerini çocukların ulaşamayacağı yerde saklayın.
Sık sorulan sorular
Hangi lehim teli daha iyi?
Öğrenme, hobi ve onarım için Sn63/Pb37 kurşunlu lehim kolay akar ve en rahat sonucu verir. Ticari ürünler ve kurşunsuz zorunluluğu olan işler için kurşunsuz lehim kullanılmalıdır.
Lehim teli kaç mm olmalı?
Genel elektronik işleri için 1-1,2 mm idealdir. SMD ve ince işler için 0,5-0,8 mm, kablolar ve büyük bağlantılar için 1,6-2 mm tercih edilir.
Kurşunsuz lehim neden mat görünür?
Kurşunsuz alaşımlar soğurken doğal olarak daha mat ve hafif pürüzlü bir yüzey oluşturur. Bu, kurşunlu lehimde soğuk lehim belirtisi olsa da kurşunsuz lehimde normaldir.
Lehim pastası mı, krem lehim mi?
Lehim pastası (flux) lehim içermez, yalnızca lehimin akmasını kolaylaştırır. Krem lehim ise lehim tozu içerir ve SMD parçaları sıcak hava ya da fırınla lehimlemek için kullanılır.
Lehim teli içinde flux varken ek flux gerekir mi?
Çoğu iş için telin içindeki flux yeterlidir. SMD lehimleme, lehim köprüsü temizleme, eski ya da oksitlenmiş yüzeylerde ek flux işi büyük ölçüde kolaylaştırır.
Özet
- Sn63/Pb37 yaklaşık 183°C'de erir ve kolay akar; kurşunsuz lehim daha yüksek sıcaklık ister.
- Genel işler için 1-1,2 mm, ince işler için 0,5-0,8 mm, kalın işler için 1,6-2 mm.
- Lehim pastası flux'tır; krem lehim ise lehim tozu içerir.
- Elektronikte asitli flux kullanılmaz.
- Havalandırmalı ortamda çalışılır, kurşunlu lehimden sonra eller yıkanır.