Elektronikte en çok kullanılan sigortalar cam ve seramik boru sigortalar (5x20 mm, 6x30 mm), araçlarda kullanılan bıçak sigortalar, kendiliğinden eski hâline dönen resetlenebilir PTC sigortalar ve cihazları aşırı ısınmaya karşı koruyan termik sigortalardır. Hızlı (F) sigortalar ani aşırı akımda hemen atar; gecikmeli (T) sigortalar motor ve trafo gibi yüklerin kalkış akımına dayanır. Sigorta değeri, devrenin normal akımının biraz üzerinde seçilir ve atan sigorta asla daha büyük değerliyle değiştirilmez.
Sigorta, bir devrenin en ucuz ama en önemli koruma parçasıdır: arıza anında kendini feda ederek kabloları, kartı ve en önemlisi sizi korur. Ancak tüm sigortalar aynı değildir; yanlış tip ya da değerde sigorta ya hiç korumaz ya da gereksiz yere atar. Bu rehberde sigorta çeşitlerini ve doğru seçim kurallarını anlatıyoruz.
Sigorta nedir?
Sigorta, devreden belirlenen değerin üzerinde akım geçtiğinde içindeki iletken tel ya da şeridin eriyerek (ya da mekanizmanın açılarak) devreyi kestiği koruma elemanıdır. Asıl görevi, kısa devre ve aşırı akım durumunda kabloların ısınıp yanmasını ve yangını önlemektir. Kısa devrenin nedenlerini kısa devre rehberimizde anlattık.
Sigorta çeşitleri nelerdir?
| Çeşit | Özellik | Kullanım |
|---|---|---|
| Cam boru sigorta | Teli görünür; 5x20 mm, 6x30 mm gibi ölçüler | Adaptör, cihaz girişi, düşük kısa devre akımlı devreler |
| Seramik boru sigorta | Kumla dolu, yüksek kesme kapasitesi | Şebeke girişleri, yüksek kısa devre akımı olabilecek yerler |
| Bıçak (araç) sigorta | Renk koduyla akım değeri | Araç, karavan, tekne, 12-24V sistemler |
| Resetlenebilir (PTC) sigorta | Aşırı akımda ısınıp direnci artar, soğuyunca eski hâline döner | USB portları, kartlar, pil paketleri |
| Termik sigorta | Belirli bir sıcaklıkta kalıcı olarak açılır | Isıtıcı, motor, adaptör ve küçük ev aletleri |
| Otomatik sigorta (MCB) | Mekanik, kaldırılarak yeniden kurulur | Ev ve bina tesisatı |
Örnek ürünler: 1,6A 5x20 mm cam sigorta, 5A 5x20 mm gecikmeli cam sigorta, resetlenebilir PPTC sigorta, 240°C 15A termik sigorta.
Hızlı (F) ve gecikmeli (T) sigorta farkı
Hızlı (F, fast) sigortalar aşırı akımda çok kısa sürede atar ve hassas elektronik devreleri korur; gecikmeli (T, time-lag ya da slow-blow) sigortalar ise kısa süreli kalkış akımlarına dayanır ve motor, trafo ve büyük kondansatörlü güç kaynaklarında kullanılır. Gecikmeli sigortanın yerine hızlı sigorta takılırsa cihaz açılırken sigorta gereksiz yere atabilir; hızlı sigortanın yerine gecikmeli takılırsa hassas parçalar yeterince korunmayabilir. Sigortanın üzerindeki kodda bu harf yazar: örneğin T5AH250V = gecikmeli, 5A, yüksek kesme kapasiteli (H), 250V.
Bıçak sigorta renkleri
Standart araç bıçak sigortalarında akım değeri renkle belirtilir: 5A açık kahverengi, 7,5A kahverengi, 10A kırmızı, 15A mavi, 20A sarı, 25A şeffaf (bazı modellerde beyaz), 30A yeşil. Değer ayrıca sigortanın üzerinde yazar. Birden fazla devreyi düzenli korumak için 12 kanal LED'li bıçak sigorta kutusu kullanılabilir.
Sigorta adım adım nasıl seçilir?
- Normal akımı belirleyin: Devrenin sürekli çektiği akımı bulun (P = V × I; bkz. Ohm kanunu).
- Akım değeri: Sigortayı normal akımın yaklaşık 1,25-1,5 katı seçin; aynı zamanda korunan kablonun taşıyabileceği akımın altında kalmalıdır. Kablo kesiti için kablo kesiti rehberimize bakın.
- Hız: Motor, trafo ve büyük kondansatörlü yüklerde gecikmeli (T), hassas elektronikte hızlı (F).
- Gerilim değeri: Sigortanın gerilim değeri devrenin geriliminden büyük ya da eşit olmalıdır.
- Kesme kapasitesi: Şebeke girişlerinde seramik (H) sigortalar tercih edilir.
- Konum: Sigorta, korunan hattın kaynağa en yakın noktasına konur; aküde aküye en yakın yere.
Kartlarda boru sigortayı değiştirilebilir tutmak için PCB tipi 5x20 sigorta yuvası kullanılabilir.
Sigorta nasıl kontrol edilir?
Sigorta, multimetrenin süreklilik (bip) kademesinde iki ucu arasında ölçülür: bip sesi ve sıfıra yakın değer sağlam, OL atık sigorta demektir. Cam sigortalarda kopuk tel ya da kararmış cam gözle de görülebilir. Bir sigorta tekrar tekrar atıyorsa sorun sigortada değil devrededir; nedeni bulunmadan sigorta değiştirilmemelidir. Multimetre kullanımı için multimetre rehberimize bakın.
Sık sorulan sorular
Atan sigorta yerine daha büyük sigorta takılır mı?
Hayır. Daha büyük sigorta kabloları ve devreyi korumaz; arıza durumunda kablolar ısınabilir ve yangın çıkabilir. Atan sigorta her zaman aynı değer ve tipte bir sigortayla değiştirilmelidir.
Sigorta neden atar?
Kısa devre, aşırı yük, bozulan bir parça ya da hızlı sigortanın kalkış akımı yüksek bir yükte kullanılması sigortanın atmasına neden olur.
Resetlenebilir sigorta nasıl çalışır?
PTC sigorta aşırı akımda ısınır ve direnci çok yükselerek akımı küçük bir değere düşürür. Arıza giderilip sigorta soğuyunca direnci yeniden düşer ve devre çalışmaya devam eder.
Termik sigorta neden atar?
Termik sigorta, cihaz belirlenen sıcaklığı aştığında kalıcı olarak açılır. Bu genellikle aşırı ısınmaya işaret eder; termik sigorta değiştirilmeden önce ısınmanın nedeni (bozuk termostat, tıkalı fan gibi) bulunmalıdır.
Cam sigorta ile seramik sigorta farkı nedir?
Seramik sigortalar kumla doludur ve yüksek kısa devre akımlarını güvenle kesebilir. Cam sigortalar düşük kısa devre akımlı devrelerde kullanılır ve telin durumu gözle görülebilir.
Özet
- Başlıca sigortalar: cam, seramik, bıçak, PTC, termik ve otomatik sigorta.
- Hızlı (F) hassas devreler, gecikmeli (T) kalkış akımı yüksek yükler içindir.
- Sigorta normal akımın 1,25-1,5 katı ve kablonun kapasitesinin altında seçilir.
- Atan sigorta asla daha büyük değerliyle değiştirilmez.
- Sigorta süreklilik kademesinde kontrol edilir.