Anahtarlar (switch), kontak yapısına göre SPST (tek kutup tek konum), SPDT (tek kutup çift konum) ve DPDT (çift kutup çift konum) olarak; şekline göre rocker (basmalı), toggle (kollu), sürgülü, mikro (limit), DIP ve döner anahtar olarak ayrılır. Seçimde konum düzeni (ON-OFF, ON-ON, ON-OFF-ON), akım ve gerilim değeri ile AC ya da DC kullanım önemlidir. DC devrelerde ark daha uzun sürdüğü için anahtarın DC akım değeri AC değerinden düşüktür.
Bir cihazın güç anahtarı, bir robotun mod seçici sürgüsü ya da bir 3D yazıcının eksen sınır anahtarı... Anahtarlar her yerdedir ve doğru seçilmediklerinde ısınır, ark yapar ya da beklenen işi yapmaz. Bu rehberde anahtar çeşitlerini, kontak terimlerini ve ışıklı anahtarların bağlantısını anlatıyoruz.
SPST, SPDT ve DPDT ne demek?
| Terim | Anlamı | Uç sayısı | Kullanım |
|---|---|---|---|
| SPST | Tek kutup, tek konum (aç-kapa) | 2 | Basit güç anahtarı |
| SPDT | Tek kutup, çift konum (ortak uç iki uçtan birine bağlanır) | 3 | İki kaynak ya da iki yük arasında seçim |
| DPST | Çift kutup, tek konum | 4 | Faz ve nötrü birlikte kesme |
| DPDT | Çift kutup, çift konum | 6 | Motor yönü değiştirme, iki hattı birlikte seçme |
Kutup, anahtarın aynı anda kontrol ettiği bağımsız devre sayısı; konum (throw), her kutbun bağlanabildiği uç sayısıdır.
Konum düzenleri
- ON-OFF: İki konumlu, açık ve kapalı.
- ON-ON: İki konumlu, her konumda farklı uca bağlı (SPDT).
- ON-OFF-ON: Üç konumlu, ortada kapalı; ör. motor ileri-dur-geri.
- (ON)-OFF: Parantezli konum yaylıdır, bırakınca geri döner (anlık).
Anahtar çeşitleri
- Rocker (basmalı) anahtar: Cihaz güç anahtarları; ör. KCD1 ışıklı on-off anahtar, yüksek akım için KCD4 30A su geçirmez ışıklı anahtar, yaylı model KCD1-1 yaylı on-off.
- Toggle (kollu) anahtar: Panel ve araç uygulamaları; kollu yapısı konumu açıkça gösterir.
- Sürgülü anahtar: Küçük cihazlar ve kartlar; ör. 2 konumlu sürgülü switch.
- Mikro switch (limit switch): Mekanik bir parçanın ulaştığı konumu algılar; 3D yazıcı ve CNC sınır anahtarları, kapı algılama; ör. VM3 3 pin micro switch ve mini micro switch.
- DIP switch: Kart üzerinde adres ve ayar seçimi.
- Döner (rotary) anahtar: Çok konumlu seçim, ör. mod ya da kademe seçimi.
Mikro switch nasıl bağlanır?
3 bacaklı mikro switch'lerde COM ortak uç, NO normalde açık, NC normalde kapalı uçtur. Arduino ile kullanmak için COM'u GND'ye, NO ya da NC ucunu bir dijital pine bağlayıp INPUT_PULLUP kullanın. Sınır anahtarlarında NC bağlantı tercih edilir: kablo koparsa sistem bunu "anahtar basıldı" gibi algılar ve güvenli tarafta kalır. Buton girişlerinin okunmasını ve debounce'u buton çeşitleri rehberimizde anlattık.
Işıklı rocker anahtar nasıl bağlanır?
- Anahtarın arkasındaki uçları belirleyin: genellikle besleme girişi (+ ya da faz), yük çıkışı ve lamba için toprak/nötr ucu bulunur. Uç işaretleri modele göre değişir; ürünün şemasına bakın.
- Besleme artısını giriş ucuna, yükün artısını çıkış ucuna bağlayın.
- Lamba ucunu GND'ye (DC) ya da nötre (AC) bağlayın; anahtar açıkken lamba yanar.
- Lambanın gerilimi (ör. 12V ya da 220V) anahtarın üzerinde yazar; farklı gerilimde kullanmayın.
Akım değeri ve AC/DC farkı
Anahtarların üzerinde genellikle AC akım değeri yazar; DC devrelerde kontak açılırken oluşan ark AC'deki gibi kendiliğinden sönmediği için anahtarın DC'de taşıyabileceği akım daha düşüktür. Örneğin "16A 250V AC" yazan bir anahtar 12V DC'de çok daha düşük bir akımla sınırlanabilir; DC değeri ayrıca belirtilmişse o esas alınır. Motor ve lamba gibi kalkış akımı yüksek yükler için anahtarın değeri yeterli pay bırakmalı ya da yük bir röle veya kontaktör üzerinden kontrol edilmelidir; bkz. röle bağlantı şeması.
Sık sorulan sorular
SPDT anahtar SPST olarak kullanılır mı?
Evet; ortak uç ve uçlardan yalnızca biri kullanılarak SPDT anahtar basit bir aç-kapa anahtarı gibi çalıştırılabilir.
Anahtar neden ısınıyor?
Anahtarın akım değeri aşılmış, kontaklar aşınmış ya da bağlantı uçları gevşek olabilir. Isınan anahtar daha yüksek akımlı bir modelle değiştirilmeli ya da yük röleyle sürülmelidir.
ON-OFF-ON anahtar ne işe yarar?
Ortası kapalı üç konumlu anahtarlar, iki farklı işlev arasında ortada bir kapalı konum gerektiğinde kullanılır; örneğin motorun ileri, dur ve geri konumları.
Limit switch NO mu, NC mi bağlanmalı?
Güvenlik açısından NC bağlantı tercih edilir; kablo koptuğunda ya da bağlantı gevşediğinde sistem bunu fark eder. Basit uygulamalarda NO bağlantı da kullanılabilir.
Işıklı anahtar neden yanmıyor?
Lamba ucunun GND'ye ya da nötre bağlanmamış olması, gerilimin lambaya uygun olmaması ya da uçların yanlış bağlanması en sık nedenlerdir. Anahtarın bağlantı şemasını kontrol edin.
Özet
- SPST aç-kapa, SPDT seçici, DPDT iki hattı birlikte değiştiren anahtardır.
- ON-OFF, ON-ON, ON-OFF-ON ve yaylı (ON) konum düzenleri vardır.
- Rocker, toggle, sürgülü, mikro, DIP ve döner anahtar çeşitleri bulunur.
- Mikro switch'te COM, NO ve NC uçları vardır; sınır anahtarında NC tercih edilir.
- DC akım değeri AC değerinden düşüktür; yüksek yükler röleyle kontrol edilir.