Kontaktör, bobinine enerji verildiğinde ana kontaklarını kapatarak motor, ısıtıcı ve aydınlatma gibi yüksek güçlü yükleri anahtarlayan elektromanyetik bir şalterdir. Rölenin büyük ve ağır hizmete uygun hâlidir. Bobin uçları A1-A2, üç fazlı ana kontaklar 1-2, 3-4, 5-6 (L1-T1, L2-T2, L3-T3), yardımcı kontaklar ise 13-14 (NO) ve 21-22 (NC) olarak işaretlenir. Seçimde bobin gerilimi ve yük tipine göre (motor için AC-3) akım değeri belirleyicidir.
Bir motoru, büyük bir ısıtıcıyı ya da bir aydınlatma grubunu Arduino, PLC ya da bir butonla güvenle çalıştırmak istediğinizde küçük röleler yetmez. Bu işi yapan parça kontaktördür. Bu rehberde kontaktörün yapısını, uç işaretlerini, seçim kurallarını ve temel bağlantı şemasını anlatıyoruz.
Kontaktör nedir?
Kontaktör, bir bobin ve buna bağlı hareketli kontaklardan oluşan, yüksek akımlı yükleri sık sık açıp kapatmak için tasarlanmış elektromanyetik bir şalterdir. Bobine enerji verildiğinde bobin bir demir parçayı çeker ve ana kontaklar kapanır; enerji kesilince yay kontakları açar. Röleyle aynı prensiple çalışır, ancak çok daha yüksek akımlar, ark söndürme hazneleri ve uzun mekanik ömür için tasarlanmıştır. Rölenin temelini röle bağlantı şeması yazımızda anlattık.
Kontaktör uç işaretleri
| İşaret | Anlamı |
|---|---|
| A1 - A2 | Bobin uçları (kontrol gerilimi) |
| 1-2, 3-4, 5-6 (L1-T1, L2-T2, L3-T3) | Ana kontaklar: giriş (şebeke) ve çıkış (yük) |
| 13-14 (ya da 43-44 gibi, son rakam 3-4) | Yardımcı NO kontak |
| 21-22 (ya da 31-32 gibi, son rakam 1-2) | Yardımcı NC kontak |
Örnekler: 3TB40 1NO kontaktör, 3TB41 2NO+2NC kontaktör, 3TB40 2NO+2NC kontaktör.
Kontaktör nasıl seçilir?
- Bobin gerilimi: Kontrol devresinin gerilimiyle aynı olmalıdır (ör. 230V AC, 24V AC ya da 24V DC). AC bobinli kontaktöre DC verilmesi ya da tersi bobini yakabilir.
- Yük tipi ve akım: Kontaktörlerin akım değeri yük tipine göre verilir. Isıtıcı gibi dirençli yükler için AC-1, motorlar için AC-3 değeri esas alınır; AC-3 değeri daha düşüktür, çünkü motorun kalkış akımı kontaklara daha çok yük bindirir.
- Kutup sayısı: Üç fazlı motorlar için 3 kutuplu; tek fazlı yükler için 2 kutuplu ya da 3 kutupludan ikisi.
- Yardımcı kontaklar: Mühürleme ve sinyal için yeterli NO/NC yardımcı kontak olmalıdır.
- DC yükler: Akü, güneş enerjisi ve elektrikli araç sistemlerinde DC'de ark daha zor söndüğü için DC için tasarlanmış kontaktörler kullanılır; ör. GEV135 24VDC bobinli 135A yüksek gerilim rölesi ve 48VDC bobinli 200A DC kontaktör.
Start-stop (mühürleme) devresi adım adım
- Kontrol fazı → sigorta → acil stop NC → stop butonu NC → start butonu NO → bobin A1.
- Bobin A2 → nötr (ya da kontrol geriliminin eksisi).
- Kontaktörün yardımcı NO kontağını (13-14) start butonuna paralel bağlayın. Start'a basılınca kontaktör çeker ve bu kontak üzerinden enerjide kalır.
- Stop ya da acil stopa basılınca bobin enerjisi kesilir ve kontaktör düşer.
- Ana kontaklar motorun güç hattını keser; motorun aşırı yük koruması için termik röle ya da motor koruma şalteri eklenmelidir.
Acil stop bağlantısının ayrıntıları için acil stop rehberimize bakın; örnek buton: 22 mm 2NO+2NC acil stop.
Arduino ya da PLC ile kontaktör kontrolü
Arduino'nun pini kontaktör bobinini doğrudan süremez; araya bobin gerilimine uygun bir röle, SSR ya da transistörlü sürücü konur. Örneğin Arduino bir röle modülünü sürer, röle kontağı 230V AC bobini enerjilendirir. Güvenlik fonksiyonları (acil stop) yazılıma değil, doğrudan bobin devresine bağlanmalıdır. Elektronik anahtarlama için SSR rehberimize bakın.
Güvenlik
- Pano ve motor bağlantıları 230V/400V ile çalışır; yalnızca yetkin kişiler tarafından, enerji kesikken yapılmalıdır.
- Ana devre için uygun sigorta ya da motor koruma şalteri kullanılmalıdır.
- Kontaktörü taşıdığı akıma uygun kesitte kabloyla bağlayın ve klemens vidalarını yeterli kuvvetle sıkın; gevşek bağlantı ısınma ve ark yapar.
Sık sorulan sorular
Kontaktör ile röle arasındaki fark nedir?
İkisi de elektromanyetik anahtardır. Röle düşük ve orta akımlı sinyal ve yükler için, kontaktör ise motor ve ısıtıcı gibi yüksek akımlı yükleri sık sık anahtarlamak için tasarlanmıştır ve ark söndürme özelliklerine sahiptir.
AC-1 ve AC-3 ne demek?
AC-1, ısıtıcı gibi dirençli yükler için; AC-3 ise sincap kafesli motorların başlatılması ve durdurulması için verilen akım değeridir. Motor kontrolünde AC-3 değeri esas alınır.
Kontaktör neden vınlıyor?
AC bobinli kontaktörlerde hafif bir uğultu normaldir. Yüksek vınlama; bobin geriliminin düşük olmasından, nüve yüzeylerinin kirlenmesinden ya da gölge halkasının hasar görmesinden kaynaklanabilir.
Kontaktör bobini kaç volt?
Bobin gerilimi kontaktörün etiketinde ve bobinin üzerinde yazar; 230V AC, 24V AC ve 24V DC en yaygın değerlerdir. Kontrol devresinin gerilimiyle aynı bobinli kontaktör seçilmelidir.
Termik röle ne işe yarar?
Termik röle, motorun uzun süre aşırı akım çekmesi durumunda kontaktörün bobin devresini açarak motoru durdurur ve sargıların yanmasını önler. Akım değeri motorun etiket akımına göre ayarlanır.
Özet
- Kontaktör, yüksek akımlı yükleri anahtarlayan elektromanyetik şalterdir.
- A1-A2 bobin, 1-2/3-4/5-6 ana kontak, 13-14 NO ve 21-22 NC yardımcı kontaktır.
- Bobin gerilimi kontrol devresine, akım değeri yük tipine (motor için AC-3) göre seçilir.
- Start-stop devresinde yardımcı NO kontak start butonuna paralel bağlanır.
- DC yükler için DC kontaktörler kullanılır; bağlantılar yetkin kişilerce yapılır.