Devre sembolleri, pil, direnç, LED, anahtar ve motor gibi elemanları şemada gösteren standart çizimlerdir. Örneğin pil uzun ve kısa iki çizgiyle, lamba daire içinde çarpıyla, direnç dikdörtgen ya da zikzakla, motor daire içinde M harfiyle çizilir. Sembolleri bilen biri devre şemasını okuyup kurabilir.
Fen ve fizik derslerinde devre şeması çizmek ve okumak için devre elemanlarının sembollerini bilmek gerekir. Bu yazıda en sık kullanılan devre elemanlarının sembollerini, her birinin ne işe yaradığını, bir şemanın nasıl okunacağını ve sembolleri gerçek parçalarla nasıl öğrenebileceğinizi anlatıyoruz. Yazı ortaokul, lise ve meslek lisesi öğrencileri için hazırlandı.
Devre sembolü nedir?
Devre sembolü, bir devre elemanını şemada gösteren standart ve basitleştirilmiş bir çizimdir. Sembol, parçanın gerçek görünüşünü değil görevini gösterir. Bu sayede dünyanın her yerinde aynı şema aynı biçimde okunur.
Uluslararası kullanımda en yaygın kaynak IEC 60617 standardıdır. Amerika'da kullanılan ANSI/IEEE sembolleri bazı elemanlarda farklıdır. Türkiye'de ders kitaplarında ve internette iki çizime de rastlayabilirsiniz.
En sık kullanılan devre elemanları ve sembolleri nelerdir?
En sık kullanılan devre elemanları pil, kablo, anahtar, lamba, direnç, LED, diyot, kondansatör, transistör, motor, sigorta ve topraktır. Aşağıdaki tablo her elemanın sembolünün nasıl çizildiğini ve ne işe yaradığını gösterir.
| Eleman | Sembol nasıl çizilir? | Ne işe yarar? |
|---|---|---|
| Pil (hücre) | Uzun ince çizgi (+) ve kısa kalın çizgi (−) | Devreye enerji verir |
| Batarya | Yan yana birden fazla pil sembolü | Birden fazla pilin seri bağlanmış hâli |
| Kablo ve bağlantı noktası | Düz çizgi; birleşen kablolarda dolu nokta | Akımın yolunu gösterir |
| Anahtar | Bir ucu kalkık, eğik çizgi | Devreyi açar ve kapatır |
| Lamba | Daire içinde çarpı (×) | Elektriği ışığa çevirir |
| Direnç | Dikdörtgen (IEC) ya da zikzak (ANSI) | Akımı sınırlar |
| Potansiyometre | Direnç sembolüne dokunan ok | Ayarlanabilir dirençtir |
| LDR | Direnç sembolü ve ona yönelen iki ok | Işık arttıkça direnci azalır |
| Diyot | Üçgen ve ucundaki dik çizgi | Akımı tek yönde geçirir |
| LED | Diyot sembolü ve dışa doğru iki ok | Akım geçince ışık verir |
| Kondansatör | Birbirine paralel iki kısa çizgi | Elektrik yükünü kısa süre depolar |
| Elektrolitik kondansatör | Plakalardan biri boş kutu ya da eğri, yanında + işareti | Kutuplu, büyük değerli kondansatördür |
| Bobin | Yan yana yarım halkalar | Manyetik alanda enerji depolar |
| NPN transistör | Daire içinde baz çizgisi, emiterde dışa ok | Küçük akımla büyük akımı kontrol eder |
| Motor | Daire içinde M harfi | Elektriği dönme hareketine çevirir |
| Sigorta | İçinden çizgi geçen küçük dikdörtgen | Aşırı akımda devreyi keser |
| Ampermetre / Voltmetre | Daire içinde A / daire içinde V | Akımı seri, gerilimi paralel ölçer |
| Toprak | Dikey çizgi ve küçülen üç yatay çizgi | Ortak sıfır volt noktasını gösterir |
Şemalarda sembollerin yanına elemanın harfi ve değeri yazılır: direnç R (ör. R1 220 Ω), kondansatör C (ör. C1 100 µF), diyot D, transistör Q harfiyle gösterilir. Direncin değerini renk halkalarından okumayı direnç nedir yazısında anlattık.
Sembollerle devre şeması nasıl okunur?
Devre şeması, enerji kaynağından başlanıp akımın yolunu artı uçtan eksi uca kadar izleyerek okunur. Şu sırayı izleyin:
- Pili ya da güç kaynağını bulun; uzun çizginin artı (+) uç olduğunu hatırlayın.
- Artı uçtan çıkan çizgiyi takip edin ve yol üzerindeki her sembolü sırayla adlandırın.
- Çizgilerin kesiştiği yerlere bakın: dolu nokta varsa kablolar bağlıdır, nokta yoksa yalnızca üst üste geçer.
- Yolun ikiye ayrıldığı yerlerde elemanların paralel, tek yol üzerindekilerin seri bağlı olduğunu not edin.
- Diyot, LED ve elektrolitik kondansatör gibi yönü olan elemanların yönünü kontrol edin.
IEC ve ANSI sembolleri arasındaki fark nedir?
IEC ve ANSI sembolleri aynı elemanı gösterir, yalnızca bazı elemanların çizimi farklıdır. Ödevinizde hangi çizimi kullanırsanız kullanın, tüm şema boyunca aynı stili koruyun.
| Eleman | IEC çizimi | ANSI çizimi |
|---|---|---|
| Direnç | Dikdörtgen | Zikzak çizgi |
| Sigorta | İçinden çizgi geçen dikdörtgen | Dalgalı (S biçimli) çizgi |
| Bobin | Yarım halkalar ya da dolu dikdörtgen | Yarım halkalar |
Sembolleri gerçek parçalarla nasıl öğrenirsiniz?
Sembolleri en kolay, her sembolün yanına gerçek parçasını koyarak ve küçük bir devre kurarak öğrenirsiniz. Aşağıdaki parçalar ucuzdur ve çoğu devrede kullanılır.
Malzeme listesi
| Malzeme | Adet | Ne işe yarar? |
|---|---|---|
| 220 Ω 1/4 W direnç | 1 paket | LED'in akımını sınırlar |
| 5 mm kırmızı LED | 2 | Akım geçince ışık verir |
| 1N4007 diyot | 1 | Akımı tek yönde geçirir |
| 100 µF elektrolitik kondansatör | 1 | Yükü kısa süre depolar |
| BC547 NPN transistör | 1 | Küçük akımla LED'i anahtarlar |
| 830 pin breadboard | 1 | Lehimsiz devre kurmayı sağlar |
Uygulama: Kâğıda "pil, anahtar, 220 Ω direnç ve LED" seri devresinin şemasını sembollerle çizin. Sonra aynı devreyi breadboard üzerinde 3 V pil ile kurun. LED'in uzun bacağı direnç tarafına, kısa bacağı pilin eksi ucuna gelmelidir. Diyot ve transistörün çalışmasını diyot nedir ve transistör nedir yazılarında bulabilirsiniz.
Hangi güvenlik kurallarına dikkat edilmeli?
Sembol çalışmaları ve küçük devreler yalnızca pille yapılır; 220V şebeke elektriğiyle çalışan hiçbir devreyi öğrenciler kurmamalıdır. Elektrolitik kondansatörü ters bağlamayın ve üzerinde yazan gerilimden yüksek gerilim uygulamayın; ters bağlanan kondansatör ısınıp zarar görebilir. Lehim yapacaksanız bir yetişkin gözetiminde çalışın ve pilleri kısa devre etmeyin.
Ödevinizi nasıl sunarsınız?
Ödevinizi bir sembol tablosu, gerçek parçalar ve kurduğunuz bir devreyle sunarsanız konu somutlaşır. Şu fikirleri kullanabilirsiniz:
- Eşleştirme panosu: Kartona sembolleri çizin, her birinin yanına gerçek parçayı bantla yapıştırın.
- Hafıza oyunu: Sembol kartları ile eleman adı kartlarını karıştırıp sınıf arkadaşlarınızla eşleştirme yapın.
- Ölçüm: 220 Ω, 470 Ω ve 1 kΩ dirençlerle LED'in parlaklığını karşılaştırın.
- Hipotez: "Direncin değeri büyüdükçe LED'in parlaklığı azalır." Sonucu fotoğraflarla gösterin.
Farklı direnç değerlerini direnç kategorisinde bulabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Direnç sembolü neden iki farklı şekilde çizilir?
Direnç sembolü, kullanılan standarda göre iki farklı biçimde çizilir. IEC standardında dikdörtgen, ANSI standardında zikzak çizgi kullanılır. İki çizim de aynı elemanı, yani direnci gösterir. Ders kitabınız hangisini kullanıyorsa ödevinizde onu tercih etmeniz ve tüm şemada aynı stili korumanız yeterlidir.
Pil sembolünde hangi çizgi artı kutuptur?
Pil sembolünde uzun ve ince çizgi artı (+) kutbu, kısa ve kalın çizgi eksi (−) kutbu gösterir. Akım, dış devrede uzun çizgiden çıkıp kısa çizgiye döner kabul edilir. Şemada karışıklığı önlemek için uzun çizginin yanına küçük bir + işareti yazabilirsiniz.
Kesişen iki çizgi her zaman bağlı mıdır?
Hayır, kesişen iki çizgi her zaman bağlı değildir. Kesişme noktasında dolu bir nokta varsa kablolar birbirine bağlıdır. Nokta yoksa kablolar yalnızca birbirinin üzerinden geçer ve elektriksel bağlantı yoktur. Bazı şemalarda bağlantısız geçişi göstermek için çizgilerden biri küçük bir yay şeklinde atlatılır.
LED ile diyot sembolü arasındaki fark nedir?
LED sembolü, diyot sembolüne dışa doğru çıkan iki küçük ok eklenerek çizilir. Oklar LED'in ışık yaydığını gösterir. İki sembolde de üçgen akımın geçtiği yönü, dik çizgi ise katot (eksi) ucunu gösterir. Okları içe doğru çizerseniz ışığı algılayan fotodiyot sembolünü elde edersiniz.
Toprak sembolü ne anlama gelir?
Toprak sembolü, devredeki ortak sıfır volt referans noktasını gösterir. Elektronik şemalarda toprak işaretli tüm noktalar birbirine bağlı kabul edilir ve genellikle pilin eksi ucuna gider. Bu sayede her eksi bağlantıyı ayrı çizgiyle çizmek gerekmez. Bina tesisatındaki koruma topraklaması ise ayrı bir konudur.
Özet
- Devre sembolü, elemanı görünüşüne göre değil görevine göre gösteren standart bir çizimdir.
- Pilde uzun çizgi artı, kısa çizgi eksidir; lamba daire içinde çarpıyla çizilir.
- Direnç IEC'de dikdörtgen, ANSI'de zikzak çizilir; ikisi de doğrudur.
- Kesişen çizgiler yalnızca dolu nokta varsa bağlıdır.
- Diyot, LED ve elektrolitik kondansatör yönlüdür; ters bağlanmamalıdır.