Isıyla Daralan Makaron: Daralma Oranı ve Çap Seçimi

Lehimlenen iki kablonun açıkta kalan ek yeri, bir konnektörün arkası ya da bir sensör kablosunun çıkış noktası yalıtılmadan bırakılırsa kısa devre ve kopma riski taşır. Bu işin en temiz çözümü ısıyla daralan makarondur. Bu yazıda makaronun nasıl çalıştığını, 2:1 ve 3:1 daralma oranlarının farkını, yapışkanlı makaronun ne zaman gerektiğini, kabloya göre çap seçimini ve sıcak hava ile adım adım uygulamayı anlatıyoruz.

Isıyla daralan makaron nedir?

Isıyla daralan makaron, üretimde genişletilip soğutulmuş, yeniden ısıtıldığında ilk küçük çapına dönmeye çalışan yalıtkan bir plastik borudur. Elektronikte en çok kullanılan malzeme poliolefindir. Makaron daralırken kabloyu sıkıca sarar; böylece hem elektriksel yalıtım hem de ek yerine mekanik destek sağlar.

Makaron yalnızca çapta değil, boyda da bir miktar kısalır ve daraldıkça duvarı kalınlaşır. Bu nedenle kesilen parçayı ek yerinden biraz uzun tutmak gerekir. Kablo ekleri, LED bacakları, pil paketleri ve konnektör arkaları makaronun en yaygın kullanım yerleridir; pil paketlerinde kullanılan geniş pil makaronunu 18650 batarya paketi yapımı yazısında anlattık.

Daralma oranı ne demektir?

Daralma oranı, makaronun ilk çapının tam daralmış çapına oranıdır; 2:1 makaron yarı çapa, 3:1 makaron üçte bir çapa kadar küçülür. Oran büyüdükçe aynı makaron daha geniş bir çap aralığını kapsar. Bu da kalın bir konnektörün üzerinden geçip ince bir kabloya oturması gereken durumlarda işe yarar.

Hobi setlerindeki makaronların çoğu 2:1'dir. Örneğin 530 parçalık makaron setinde 1,5 mm ile 10 mm arası sekiz çap bulunur ve ürün bilgisine göre 4 mm makaron tam daraldığında 2 mm iç çapa iner. Metre ile satılan 5 mm ısıyla daralan makaron de 2:1 daralma oranına sahiptir.

Yapışkanlı (çift cidarlı) makaron ne işe yarar?

Yapışkanlı makaron, nem ve suyun ek yerine girmesini engellemek gereken yerlerde kullanılır. İki katmanlı olduğu için çift cidarlı makaron da denir: dışta daralan poliolefin, içte ısıyla eriyen bir yapıştırıcı katmanı bulunur. Makaron daralırken eriyen yapıştırıcı kablo ile makaron arasındaki boşluğu doldurur ve soğuyunca sızdırmaz bir kılıf oluşur.

Bu tür makaronlar genellikle 3:1 ya da daha yüksek orandadır. Gwest Woer 12/4 mm içi yapışkanlı makaron 12 mm'den 4 mm'ye daralır ve 3:1 orandadır. Bahçe aydınlatması, araç tesisatı ya da dış ortamdaki sensör kablosu gibi yerlerde yapışkansız makaron yeterli korumayı sağlamaz, çünkü uçlarından nem girebilir.

Bir de lehim halkalı makaron vardır. Bu makaronun ortasında düşük sıcaklıkta eriyen bir lehim halkası, iki yanında ise yapışkan halkalar bulunur. SST S11 lehim halkalı makaron ürün bilgisine göre AWG26-24 kablolar için uygundur ve 160°C üzerinde daralır. Isıtıldığında hem lehimi yapar hem de eki yalıtır.

Makaron çapı nasıl seçilir?

Makaron çapı iki koşulu birlikte sağlamalıdır: ilk iç çap, geçeceği en kalın noktadan büyük olmalı; tam daralmış iç çap ise sarması gereken en ince noktadan küçük olmalı. Yalnızca kablonun çapına bakmak yaygın bir hatadır; makaronun lehimli ekin ya da konnektörün üzerinden de geçmesi gerekir.

• Ölçün: Kablonun yalıtımlı dış çapını ve ek yerinin en kalın noktasını kumpasla ölçün.
• Örnek 1 (2:1): Kablo dış çapı 2,4 mm, lehimli ek 3,5 mm olsun. 4 mm makaron 3,5 mm'lik ekin üzerinden geçer ve 2 mm'ye daralarak 2,4 mm'lik kabloyu sıkıca sarar.
• Örnek 2 (3:1): Konnektör gövdesi 10 mm, kablo 5 mm olsun. 2:1 makaron bu aralığı karşılayamaz; 12/4 mm makaron 10 mm'nin üzerinden geçer ve 4 mm'ye inerek 5 mm kabloyu sarar.
• Pay bırakın: Tam daralmış çapı sınırda olan makaron yerine bir küçük çapı tercih etmek, makaronun gevşek kalmasını önler.

Makaron çok büyük seçilirse daraldıktan sonra kablo üzerinde kayar; çok küçük seçilirse ek yerinin üzerinden geçmez ya da gerilerek ince bir duvarla kalır. Kutulu setler farklı çapları bir arada sunduğu için deneme yanılma payını azaltır.

Makaron sıcak hava ile nasıl uygulanır?

Makaron en düzgün sonucu, ısıyı her yönden eşit veren bir sıcak hava tabancasıyla verir. Çakmak alevi makaronun bir tarafını yakarken diğer tarafını soğuk bırakır; yüzey kararır, duvar incelir ve bazen delinir.

1. Makaronu ek yerinden her iki yanda birkaç milimetre taşacak uzunlukta kesin. Boyda kısalma olacağını hesaba katın.
2. Makaronu lehim yapmadan önce kabloya geçirin ve ısıdan etkilenmemesi için ek yerinden uzakta tutun. Unutulan makaron, ekin yeniden yapılması demektir.
3. Lehimi yapın, ekin soğumasını bekleyin, makaronu ek yerinin ortasına kaydırın.
4. Sıcak havayı makaronun ortasından başlayarak uçlara doğru gezdirin. Bu sıra, içerde hava kalmasını önler.
5. Makaronu döndürerek ya da tabancayı çevresinde gezdirerek her yüzü eşit ısıtın. Makaron kabloya tam oturup yüzeyi düzleşince ısıtmayı bırakın.
6. Yapışkanlı makaronda uçlardan az miktarda yapıştırıcının taşması, boşluğun dolduğunu gösterir.

330W kalem tipi sıcak hava tabancası ürün bilgisine göre yaklaşık 200°C üfler ve 3-6 cm mesafeden kullanılır. Bu sıcaklık hobi makaronları için yeterlidir; örneğin 530 parçalık setin ürün bilgisinde tam daralma sıcaklığı 120°C olarak verilir. Sıcak havayı tek noktada uzun süre tutmayın; makaron parlayıp kabarıyorsa fazla ısınmıştır. Havya ucuyla makarona dokunarak daraltmak yüzeyi eritir ve önerilmez.

Lehimli eklerin nasıl yapılacağını lehim nasıl yapılır yazısında, güç konnektörlerinde makaron kullanımını ise XT60 ve JST konnektör lehimleme rehberinde bulabilirsiniz. Farklı çap ve boydaki makaronlara ısıyla daralan makaron kategorisinden ulaşabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Makaron çakmakla daraltılabilir mi?

Acil durumda çakmakla daraltılabilir ama sonuç düzgün olmaz. Alev makaronun tek tarafını aşırı ısıtır, yüzeyde is ve kararma bırakır, duvarı yer yer inceltir. Yapışkanlı makaronda yapıştırıcı da eşit erimez ve sızdırmazlık bozulur. Kalıcı ve temiz bir iş için sıcak hava tabancası kullanın; elinizde yoksa alevi makarondan uzak tutup sürekli hareket ettirin.

Makaron boyda da kısalır mı?

Evet, makaron daralırken boyda da bir miktar kısalır. Kısalma oranı malzemeye ve üreticiye göre değişir, bu yüzden ürün bilgisine bakmak gerekir. Pratikte makaronu ek yerinden her iki yanda birkaç milimetre uzun kesmek yeterlidir. Böylece kısalma sonrasında ek yeri ve açıkta kalan iletken yine tamamen kapalı kalır.

2:1 mi 3:1 makaron mu almalıyım?

Genel kablo ekleri için 2:1 makaron yeterlidir ve daha ekonomiktir. Makaronun kalın bir konnektörün ya da ekin üzerinden geçip ince bir kabloya oturması gerekiyorsa 3:1 seçin. Su ve nem geçirmezlik isteniyorsa iç yapışkanlı makaron gerekir; bu makaronlar da çoğunlukla 3:1 ve üzeri oranlarda üretilir.

Makaron şebeke gerilimindeki eklerde kullanılabilir mi?

Makaronun gerilim değeri ürün bilgisinde yazar; örneğin Gwest Woer yapışkanlı makaronlar 600V olarak verilmiştir. Ancak 220V tesisatta ek yapmak, makarondan önce doğru klemens ya da ek mufu, uygun kesit ve yönetmeliğe uygun montaj gerektirir. Şebeke gerilimiyle çalışırken enerjiyi mutlaka kesin; emin değilseniz işi bir elektrikçiye bırakın.

Daralmış makaron nasıl çıkarılır?

Daralmış makaron yeniden genişlemez; çıkarmak için kesmek gerekir. Maket bıçağını kabloya paralel tutarak makaronu boyuna yarın ve iletkenin yalıtımını çizmemeye dikkat edin. Yapışkanlı makaronda yapıştırıcı kabloya tutunur; hafifçe ısıtıp yumuşattıktan sonra soymak daha kolaydır. Çıkardığınız makaronu yeniden kullanmayın; yerine aynı çapta yeni bir parça geçirmek için kablonun bir ucunun boşta olması gerekir.

Özet

• Isıyla daralan makaron ısıtılınca ilk küçük çapına döner ve ek yerini yalıtıp mekanik olarak destekler.
• 2:1 makaron yarı çapa, 3:1 makaron üçte bir çapa daralır; geniş çap aralığı gereken yerde 3:1 seçilir.
• İlk iç çap en kalın noktadan büyük, tam daralmış iç çap kablonun dış çapından küçük olmalıdır.
• Dış ortam ve nemli yerlerde iç yapışkanlı (çift cidarlı) makaron kullanılır.
• Makaron lehimden önce kabloya geçirilir ve sıcak hava ile ortadan uçlara doğru eşit ısıtılır.