Alyan anahtar ölçüsü, cıvata başındaki altıgen yuvanın karşılıklı iki yüzü arasındaki mesafedir ve cıvatanın diş çapından küçüktür. ISO 4762 (DIN 912) imbus cıvatada M3 için 2,5 mm, M4 için 3 mm, M5 için 4 mm, M6 için 5 mm, M8 için 6 mm ve M10 için 8 mm alyan kullanılır. Bombe, havşa ve setskur cıvatalarda ölçü daha küçüktür.
3D yazıcının tablasını ayarlarken, alüminyum profil bir şase kurarken ya da bir robot kolunu toplarken en sık elinize aldığınız alet büyük ihtimalle alyan anahtardır. Ama "M3 için kaç mm alyan?" sorusu hâlâ en çok karıştırılan konulardan biridir. Bu yazıda alyan anahtar ölçülerini cıvata türüne göre tablo hâlinde veriyor, metrik ve inç ölçülerin farkını, L, T ve topbaş tiplerini ve yuvayı yalamadan çalışmanın yolunu anlatıyoruz.
Alyan anahtar nedir?
Alyan anahtar, altıgen kesitli bir çelik çubuktan yapılan ve iç altıgen yuvalı (imbus) cıvataları sıkıp sökmeye yarayan bir el aletidir. Türkçedeki "alyan" adı Allen markasından, "imbus" adı ise Alman Inbus adından gelir; İngilizcede "hex key" ya da "Allen key" denir. Anahtarın kendisi ISO 2936 standardında tanımlanır.
Alyan ölçüsü, altıgenin karşılıklı iki düz yüzü arasındaki mesafedir. 3 mm alyan, yüzden yüze 3 mm genişliğindeki anahtardır. Bu ölçü cıvatanın diş çapıyla aynı değildir: "M3 alyan" diye bir ölçü yoktur, M3 imbus cıvata 2,5 mm alyanla sıkılır. Satın alırken her zaman anahtarın mm ölçüsüne bakın.
Hangi cıvataya kaç mm alyan anahtarı gerekir?
Gereken alyan ölçüsü hem diş çapına hem de cıvatanın baş tipine bağlıdır. En yaygın tip olan silindir başlı imbus cıvatada (ISO 4762, eski adıyla DIN 912) M3 için 2,5 mm, M4 için 3 mm, M5 için 4 mm, M6 için 5 mm, M8 için 6 mm ve M10 için 8 mm alyan kullanılır. Bombe başlı, havşa başlı ve setskur (başsız) cıvatalar aynı diş çapında daha küçük anahtar ister.
| Diş | İmbus ISO 4762 (DIN 912) | Bombe başlı ISO 7380 | Havşa başlı ISO 10642 | Setskur ISO 4026 |
|---|---|---|---|---|
| M2 | 1,5 mm | - | 1,3 mm | 0,9 mm |
| M2,5 | 2 mm | - | 1,5 mm | 1,3 mm |
| M3 | 2,5 mm | 2 mm | 2 mm | 1,5 mm |
| M4 | 3 mm | 2,5 mm | 2,5 mm | 2 mm |
| M5 | 4 mm | 3 mm | 3 mm | 2,5 mm |
| M6 | 5 mm | 4 mm | 4 mm | 3 mm |
| M8 | 6 mm | 5 mm | 5 mm | 4 mm |
| M10 | 8 mm | 6 mm | 6 mm | 5 mm |
| M12 | 10 mm | 8 mm | 8 mm | 6 mm |
Pratikten iki örnek: 3D yazıcı ve elektronik kutularında çok kullanılan M3x8 imbus cıvata için 2,5 mm alyan anahtar, M4 imbus cıvata için ise 3 mm alyan anahtar gerekir. Satıcıların bir kısmı anahtarı cıvata ölçüsüyle anar; bu yüzden ürün adındaki "M" değerine değil, anahtarın mm ölçüsüne bakın. Cıvatanın baş çapı, boyu ve diş adımı için cıvata ve vida ölçüleri yazımıza göz atabilirsiniz.
Metrik ve inç alyan ölçüleri nelerdir?
Metrik alyanlar milimetreyle (1,5, 2, 2,5, 3, 4, 5, 6, 8, 10 mm), inç alyanlar ise kesirli inçle (1/16, 5/64, 1/8, 5/32 gibi) ölçülür ve birbirinin yerine kullanılmaz. Türkiye'de ve Avrupa'da cıvataların neredeyse tamamı metriktir. İnç ölçüler daha çok ABD kaynaklı makine ve cihazlarda karşınıza çıkar.
| İnç alyan | mm karşılığı | En yakın metrik | Durum |
|---|---|---|---|
| 1/16" | 1,59 | 1,5 mm | Metrik anahtar boşlukla girer |
| 5/64" | 1,98 | 2 mm | Çok yakın ama aynı değil |
| 3/32" | 2,38 | 2,5 mm | 2,5 mm girmez |
| 1/8" | 3,18 | 3 mm | Metrik anahtar boşlukla girer |
| 5/32" | 3,97 | 4 mm | Çok yakın ama aynı değil |
| 3/16" | 4,76 | 5 mm | 5 mm girmez |
| 1/4" | 6,35 | 6 mm | Metrik anahtar boşlukla girer |
| 5/16" | 7,94 | 8 mm | Çok yakın ama aynı değil |
"Çok yakın" görünen çiftler en tehlikelileridir. Anahtar yuvaya zorla girer ya da hafifçe oynar; ilk sert kuvvette yuvanın köşeleri yuvarlanır. Bir cıvatanın inç mi metrik mi olduğundan emin değilseniz önce en uygun hissi veren anahtarı hafif kuvvetle deneyin, boşluk hissediyorsanız durun.
L, T ve topbaş alyan arasındaki fark nedir?
L alyan en yüksek torku verir, topbaş alyan açılı erişim sağlar, T saplı alyan ise hızlı ve dengeli döndürme içindir. Hangisinin uygun olduğu, cıvataya nasıl ulaştığınıza ve ne kadar kuvvet gerektiğine bağlıdır.
| Tip | Avantaj | Sınır | Uygun iş |
|---|---|---|---|
| L alyan (düz uç) | Yuvaya tam oturur, en yüksek tork | Cıvata eksenine düz erişim ister | Son sıkma, sıkışmış cıvatayı gevşetme |
| Topbaş (bilyalı uç) | Yaklaşık 25 dereceye kadar açılı girer (ürüne göre) | Temas alanı küçük, yüksek torkta yuva bozulur | Dar yerde hızlı çevirme |
| T saplı alyan | İki elle dengeli ve hızlı döndürme | Dar alana sığmaz | Seri montaj, uzun cıvata |
| Tornavida saplı / uç | Hassas kontrol, küçük kuvvet | Düşük tork | Elektronik, küçük vidalar |
L alyanın kısa kolunu yuvaya takıp uzun kolu tutarsanız daha fazla tork elde edersiniz; uzun kolu yuvaya takıp kısa koldan hızlı çevirirsiniz. 9 parça CR-V kısa topbaş alyan seti gibi setlerde uzun ucun topbaş, kısa ucun düz olması bu yüzdendir: hızlı çevirme topbaşla, son sıkma ve ilk gevşetme düz uçla yapılır.
Alyan anahtar kalitesi nasıl anlaşılır?
İyi bir alyan anahtar, ölçüsü tam tutan, köşeleri keskin ve sert bir alaşımlı çelikten yapılmış anahtardır. En yaygın malzeme krom vanadyum (CrV) çeliğidir. S2 ise daha sert bir takım çeliğidir ve genellikle tornavida uçlarında ve daha üst sınıf anahtarlarda kullanılır.
Malzeme adı tek başına yeterli değildir. Anahtarı yuvaya taktığınızda dönme yönünde belirgin bir boşluk olmamalı, uç köşeleri yuvarlanmış görünmemelidir. Ucu yuvarlanmış eski bir anahtar sağlam bir cıvatayı da bozar. Siyah oksit, krom ya da nikel kaplama paslanmayı geciktirir ama ölçü hassasiyetinin yerini tutmaz.
Alyan yuvası yalanması nasıl önlenir?
Yuvanın yalanmasını önlemenin yolu doğru ölçüyü seçmek, anahtarı sonuna kadar itmek ve kuvveti düz eksende uygulamaktır. Yuvayı yalayan hataların çoğu, yanlış ölçü ya da yarım takılmış anahtardan kaynaklanır.
- Cıvatanın metrik mi inç mi olduğunu belirleyin ve yuvaya boşluksuz giren en büyük anahtarı seçin.
- Yuvadaki boya, kir ve pası sivri bir uçla ya da basınçlı havayla temizleyin; kirli yuvada anahtar yalnızca ağzından tutunur.
- Anahtarı yuvanın dibine kadar itin. Sıkışmış cıvatada topbaş ucu değil, düz ucu kullanın.
- Anahtarı cıvata ekseniyle aynı hizada tutun, çevirirken hafifçe bastırın.
- Küçük anahtarlara boru geçirip kol uzatmayın; anahtar kırılır ya da yuva bozulur.
- Plastik ve alüminyum parçalara giren küçük cıvatalarda kuvveti sınırlı tutun; dişi sıyırmak, yuvayı yalamaktan daha zor bir sorundur.
Yuva yine de yalanmışsa cıvata sökücü (ekstraktör) uç kullanılabilir. İmbus cıvatanın başı açıktaysa başı kanallı tornavidayla tutulacak biçimde kesmek de bir çözümdür. Sökülen cıvatayı mutlaka yenisiyle değiştirin.
Sık sorulan sorular
M6 cıvata için kaç mm alyan gerekir?
M6 imbus cıvata (ISO 4762, DIN 912) 5 mm alyan anahtarla sıkılır. Aynı diş çapındaki bombe başlı (ISO 7380) ve havşa başlı (ISO 10642) cıvatalar 4 mm, M6 setskur (başsız) cıvata ise 3 mm alyan ister. Emin değilseniz cıvatanın baş tipini kontrol edin; diş çapı tek başına ölçüyü belirlemez.
M8 cıvata için kaç mm alyan gerekir?
M8 imbus cıvata 6 mm alyan anahtarla sıkılır. M8 bombe başlı ve havşa başlı cıvatalarda 5 mm, M8 setskur cıvatada 4 mm alyan kullanılır. M8 cıvatalar daha yüksek torkla sıkıldığı için bu ölçüde topbaş uç yerine düz uçlu L alyan ya da T saplı alyan tercih edin.
Alyan başlı cıvata nedir?
Alyan başlı cıvata, başında altıgen bir yuva bulunan ve alyan anahtarla sıkılan cıvatadır; imbus cıvata olarak da bilinir. En yaygın tipi silindir başlı ISO 4762 (DIN 912) cıvatadır ve baş yüksekliği diş çapına eşittir. Anahtar yukarıdan girdiği için dar yerlerde ve gömme deliklerde kullanılır; örneğin M4x12 imbus cıvata 3 mm alyanla sıkılır.
Alyan ile imbus aynı şey mi?
Evet, günlük kullanımda alyan ve imbus aynı sistemi anlatır. Genellikle anahtara "alyan", cıvataya "imbus" denir. İki kelime de marka adından türemiştir: alyan İngilizce Allen adından, imbus ise Alman Inbus adından gelir. Teknik belgelerde bu sistem "iç altıgen" ya da "hex socket" olarak geçer.
Alyan anahtar Torx vidada kullanılır mı?
Hayır, Torx yuvası altı köşeli yıldız biçimindedir ve altıgen alyan anahtar ona oturmaz. T10, T20 gibi Torx ölçülerinin alyanın mm ölçüleriyle birebir karşılığı yoktur. Altıgen anahtarı Torx yuvaya zorlamak hem yuvayı hem anahtarı bozar; Torx vidalar için Torx uç ya da anahtar kullanın.
Özet
- Alyan ölçüsü, altıgen anahtarın karşılıklı yüzleri arasındaki mm değeridir; cıvatanın diş çapıyla aynı değildir.
- İmbus (ISO 4762, DIN 912) cıvatada M3 → 2,5 mm, M4 → 3 mm, M5 → 4 mm, M6 → 5 mm, M8 → 6 mm, M10 → 8 mm alyan kullanılır.
- Bombe ve havşa başlı cıvatalar bir küçük, setskur cıvatalar daha da küçük anahtar ister.
- İnç ve metrik alyanlar birbirinin yerine kullanılmaz; 5/32" ile 4 mm gibi yakın çiftler yuvayı yalar.
- Topbaş uç hızlı çevirmek için, düz uç son sıkma ve sıkışmış cıvatayı gevşetmek içindir.