Cıvata ve vida ölçüleri "M çap x boy" biçiminde yazılır: M3x8, 3 mm diş çapı ve 8 mm boy demektir; boy, silindir başlılarda başın altından ölçülür. M3 için kılavuz matkabı 2,5 mm, geçiş deliği 3,2-3,4 mm; M8 için 6,8 mm ve 8,4-9 mm'dir.
Bir cıvatanın ölçüsünü doğru okumak, doğru deliği delmek ve doğru anahtarı seçmek montajın yarısıdır. Bu yazıda cıvata ve vida ölçülerinin nasıl yazıldığını, diş adımını, boyun nereden ölçüldüğünü, kılavuz çekmek için hangi matkap ucunu ve geçiş deliği için hangi çapı kullanacağınızı tablolarla veriyoruz. Elektronik kutusu delen hobiciden pano kuran teknisyene kadar herkesin işine yarayacak bir başvuru sayfasıdır.
Cıvata ve vida ölçüsü nedir?
Cıvata ölçüsü, bir cıvatanın diş çapını, diş adımını ve boyunu gösteren, "M8 x 1,25 x 30" biçiminde yazılan bir tanımdır. M harfi ISO metrik dişi, ardındaki sayı milimetre cinsinden dış diş çapını gösterir. Diş adımı yazılmamışsa standart (kaba) adım kastedilir; bu yüzden M8x30 ile M8 x 1,25 x 30 aynı cıvatadır.
Günlük dilde "vida" ve "cıvata" sıkça birbirinin yerine kullanılır. Genel olarak somunla ya da dişli delikle kullanılan metrik dişli parçalara cıvata, kendi dişini açan sac ve ahşap vidalarına vida denir. Elektronikte yaygın olan yıldız silindir başlı (YSB, DIN 7985) parçalar ise metrik dişlidir ve somunla kullanılabilir.
Diş adımı nedir, kaba ve ince diş nasıl ayrılır?
Diş adımı (P), iki komşu diş tepesi arasındaki mesafedir ve cıvatanın bir turda ne kadar ilerlediğini gösterir. Her ölçünün bir standart kaba adımı vardır: M3 için 0,5 mm, M8 için 1,25 mm, M12 için 1,75 mm. İnce diş daha küçük adımlıdır (M8 x 1, M12 x 1,5) ve titreşimde daha az gevşer, ince cidarlı parçalarda daha çok diş kavrar.
Kaba ve ince dişli parçalar birbirine takılmaz. Somun birkaç tur sonra sıkışıyorsa ilk şüpheli adım farkıdır. Hobi ve elektronik işlerinde neredeyse her zaman kaba diş kullanılır; ince diş daha çok otomotiv ve makine parçalarında karşınıza çıkar.
Cıvata boyu nereden ölçülür?
Cıvata boyu, başın altından ucuna kadar ölçülür; baş, boya dahil edilmez. Bu kural imbus (DIN 912, ISO 4762), altıköşe (DIN 933, ISO 4017) ve yıldız silindir başlı cıvatalar için geçerlidir. Havşa başlı cıvatalarda baş yüzeyle aynı hizaya gömüldüğü için boy, başın üst yüzeyinden uca kadar ölçülür.
Gereken boyu bulmak için bağlanan parçaların toplam kalınlığına pul ve somun yüksekliğini ekleyin, üstüne bir-iki diş payı bırakın. Örneğin 2 mm sac ve 1,6 mm kart M3 somunla bağlanacaksa 3,6 + 0,5 (pul) + 2,4 (somun) = 6,5 mm eder; M3x8 yıldız silindir başlı vida uygun olur. Dişli deliğe takılan cıvatada ise kavrama boyu çelikte en az diş çapı kadar, alüminyum ve plastikte daha uzun olmalıdır.
Kılavuz ve geçiş deliği için kaç mm matkap ucu gerekir?
Kılavuz çekilecek delik için matkap ucu yaklaşık "diş çapı eksi diş adımı" kadardır: M3 için 2,5 mm, M4 için 3,3 mm, M8 için 6,8 mm. Cıvatanın serbestçe geçeceği delik için ise ISO 273 üç sınıf verir: ince (sıkı), orta (normal) ve kaba (boşluklu). Hassas hizalama için ince, genel montaj için orta, delik hizasının tutmadığı durumlar için kaba sınıf seçilir.
| Ölçü | Kaba adım | Kılavuz matkabı (kaba) | İnce diş ve matkabı | Geçiş deliği ince | Geçiş deliği orta | Geçiş deliği kaba |
|---|---|---|---|---|---|---|
| M2 | 0,4 | 1,6 | - | 2,2 | 2,4 | 2,6 |
| M2,5 | 0,45 | 2,05 | - | 2,7 | 2,9 | 3,1 |
| M3 | 0,5 | 2,5 | - | 3,2 | 3,4 | 3,6 |
| M4 | 0,7 | 3,3 | - | 4,3 | 4,5 | 4,8 |
| M5 | 0,8 | 4,2 | - | 5,3 | 5,5 | 5,8 |
| M6 | 1 | 5 | - | 6,4 | 6,6 | 7 |
| M8 | 1,25 | 6,8 | M8 x 1: 7 | 8,4 | 9 | 10 |
| M10 | 1,5 | 8,5 | M10 x 1,25: 8,8 | 10,5 | 11 | 12 |
| M12 | 1,75 | 10,2 | M12 x 1,5: 10,5 | 13 | 13,5 | 14,5 |
| M16 | 2 | 14 | M16 x 1,5: 14,5 | 17 | 17,5 | 18,5 |
| M20 | 2,5 | 17,5 | M20 x 1,5: 18,5 | 21 | 22 | 24 |
| M24 | 3 | 21 | M24 x 2: 22 | 25 | 26 | 28 |
Tüm değerler milimetredir. Kılavuz matkapları yaklaşık yüzde 75 diş kavraması verir; plastikte ve yumuşak alüminyumda 0,1 mm büyük uç kılavuzun sıkışmasını önleyebilir. Elektronik kartlardaki 3,2 mm delikler, M3 için ince sınıf geçiş deliğine karşılık gelir.
İmbus ve altıköşe başlı cıvataların baş ölçüleri nedir?
İmbus (alyan başlı) cıvatanın baş çapı ve yüksekliği ISO 4762'de, altıköşe başlı cıvatanınki ISO 4017'de tanımlıdır. İmbus cıvatada baş yüksekliği diş çapına eşittir (M3'te 3 mm, M8'de 8 mm). Altıköşe başlı cıvatanın anahtar ağzı, aynı ölçüdeki somunla aynıdır; bu yüzden M10 ve M12'de DIN 933 (17 ve 19 mm) ile ISO 4017 (16 ve 18 mm) farkı burada da geçerlidir.
| Ölçü | İmbus baş çapı dk | İmbus baş yüksekliği k | Alyan anahtarı | Altıköşe anahtar ağzı ISO 4017 (DIN 933) | Altıköşe baş yüksekliği k |
|---|---|---|---|---|---|
| M2 | 3,8 | 2 | 1,5 | - | - |
| M2,5 | 4,5 | 2,5 | 2 | - | - |
| M3 | 5,5 | 3 | 2,5 | 5,5 | 2 |
| M4 | 7 | 4 | 3 | 7 | 2,8 |
| M5 | 8,5 | 5 | 4 | 8 | 3,5 |
| M6 | 10 | 6 | 5 | 10 | 4 |
| M8 | 13 | 8 | 6 | 13 | 5,3 |
| M10 | 16 | 10 | 8 | 16 (17) | 6,4 |
| M12 | 18 | 12 | 10 | 18 (19) | 7,5 |
| M16 | 24 | 16 | 14 | 24 | 10 |
| M20 | 30 | 20 | 17 | 30 | 12,5 |
| M24 | 36 | 24 | 19 | 36 | 15 |
Baş ölçüleri, gömme (havşalı yuva) açarken ve dar alanda anahtar payı bırakırken gerekir. Örneğin M3x8 imbus cıvata 5,5 mm çaplı, 3 mm yüksekliğinde bir başa sahiptir ve 2,5 mm alyan anahtarıyla sıkılır. Somun ölçülerinin tamamı için somun ölçüleri tablosu yazımıza bakabilirsiniz.
Cıvata kalite sınıfı (8.8, 10.9) ne anlama gelir?
Kalite sınıfı, cıvatanın ne kadar yük taşıyabileceğini gösterir: ilk sayının 100 katı yaklaşık çekme dayanımını (MPa), ikinci sayı ise akma dayanımının çekme dayanımına oranını verir. 8.8 cıvata yaklaşık 800 MPa çekme ve 640 MPa akma dayanımına sahiptir. 5.8, 8.8, 10.9 ve 12.9 en yaygın sınıflardır; paslanmaz cıvatalar ise A2 ve A4 olarak işaretlenir.
Elektronik ve hobi montajında yük düşük olduğu için sınıf çoğu zaman belirleyici değildir. Şasi, sehpa ve taşıyıcı parçalarda ise M8x30 altıköşe cıvata (DIN 933, 5.8) ya da M10x30 altıköşe cıvata gibi ölçüler, uygun sınıftaki somun ve pulla kullanılmalıdır.
Doğru cıvata adım adım nasıl seçilir?
- Çapı belirleyin: Mevcut delik ya da dişe göre seçin. Kart ve modüllerde M2,5-M3, kutu ve braketlerde M4-M5, şasi ve sehpada M6 ve üstü yaygındır.
- Baş tipini seçin: Dar alanda imbus, yüzeye gömülü bağlantıda havşa, elektronik kutularında yıldız silindir baş pratiktir.
- Boyu hesaplayın: Parça kalınlığı + pul + somun + 1-2 diş payı.
- Deliği hazırlayın: Somunlu bağlantı için tablodaki geçiş deliğini, dişli bağlantı için kılavuz matkabını kullanın.
- Pul ekleyin: Plastik ve ince sacda baskıyı yaymak için M3 düz pul (DIN 125) gibi aynı ölçüde pul kullanın.
Sık iş yapıyorsanız tek tek almak yerine M3 imbus cıvata seti gibi farklı boyları, somun ve pulları bir arada sunan kutular zaman kazandırır. Kart montajı için gereken aralayıcılar distans çeşitleri yazımızda.
Sık sorulan sorular
M3x10 ne demek?
M3x10, 3 mm dış diş çapına ve 10 mm boya sahip metrik dişli bir cıvata ya da vidadır. Adım yazılmadığı için standart 0,5 mm kaba diş kastedilir. Boy, silindir ve altıköşe başlılarda başın altından, havşa başlılarda başın üstünden ölçülür. Geçiş deliği için 3,2-3,4 mm matkap ucu uygundur.
M4 kılavuz için kaç mm matkap ucu kullanılır?
M4 x 0,7 kaba diş için 3,3 mm matkap ucu kullanılır. Kural, diş çapından diş adımını çıkarmaktır: 4 - 0,7 = 3,3 mm. Delik daha küçük delinirse kılavuz sıkışıp kırılabilir, daha büyük delinirse diş zayıf kalır. Cıvatanın serbestçe geçeceği delik için ise 4,3-4,5 mm uç seçilir.
M6 cıvata için kaç mm delik delinir?
M6 cıvatanın serbestçe geçmesi için ISO 273'e göre 6,4 mm (ince), 6,6 mm (orta) ya da 7 mm (kaba) delik delinir. Genel montajda 6,5-6,6 mm yeterlidir. M6 diş açılacaksa kılavuz matkabı 5 mm'dir. Plastik parçalarda biraz büyük delik, ısıl genleşme ve hizalama için pay bırakır.
İmbus cıvata için kaç numara alyan anahtarı gerekir?
ISO 4762 imbus cıvatada alyan anahtarı M2 için 1,5 mm, M2,5 için 2 mm, M3 için 2,5 mm, M4 için 3 mm, M5 için 4 mm, M6 için 5 mm, M8 için 6 mm ve M10 için 8 mm'dir. Havşa ve bombe başlı imbus cıvatalar daha küçük anahtar kullanabilir; ürün standardına bakın.
Vida ile cıvata arasındaki fark nedir?
Genel kullanımda cıvata, somunla ya da önceden dişlenmiş delikle kullanılan metrik dişli bağlantı elemanıdır. Vida ise çoğunlukla sac ve ahşapta kendi dişini açan, sivri uçlu parçalara denir. Ancak günlük dilde küçük metrik cıvatalara da vida denir; ölçüyü belirleyen, adın değil M ve boy işaretinin kendisidir.
Özet
- Cıvata ölçüsü "M çap x adım x boy" biçimindedir; adım yazılmamışsa kaba diş kastedilir.
- Boy, silindir ve altıköşe başlılarda başın altından, havşa başlılarda başın üstünden ölçülür.
- Kılavuz matkabı ≈ çap - adım: M3 için 2,5 mm, M4 için 3,3 mm, M8 için 6,8 mm.
- Geçiş deliği ISO 273'e göre ince, orta ve kaba sınıftadır: M3 için 3,2 / 3,4 / 3,6 mm.
- İmbus başın yüksekliği diş çapına eşittir; altıköşe başın anahtar ağzı aynı ölçüdeki somunla aynıdır.