Flux, lehimlenecek metal yüzeydeki oksidi temizleyip lehimin akmasını sağlayan, kendisi lehim içermeyen bir yardımcı maddedir. Krem lehim (solder paste) ise toz lehim alaşımı ile flux karışımıdır. Havyayla tek tek lehimlemede flux, sıcak havayla çok sayıda SMD parçayı lehimlemede krem lehim kullanılır.
Lehim bir türlü yayılmıyor, bacaklar arasında köprü oluşuyor ya da SMD parça yerinde durmuyorsa çoğu zaman eksik olan şey fluxtır. Türkiye'de "lehim pastası" adı hem flux pastası hem de krem lehim için kullanıldığı için ürün seçerken karışıklık da sık yaşanır. Bu yazıda flux ve lehim pastasının ne olduğunu, hangisinin ne zaman kullanıldığını ve SMD lehimlemenin adımlarını anlatıyoruz. Lehimin temellerini lehim nasıl yapılır yazımızda bulabilirsiniz.
Flux nedir?
Flux, lehimlenecek metal yüzeydeki oksit tabakasını temizleyen, ısıtma sırasında yeniden oksitlenmeyi önleyen ve erimiş lehimin yüzeye yayılmasını kolaylaştıran bir yardımcı maddedir. Türkçede "akı" ya da "lehim yağı" olarak da anılır. Fluxın kendisi lehim içermez; lehim telinin içindeki çekirdekte de bir miktar flux bulunur, ancak SMD ve onarım işlerinde bu miktar çoğu zaman yetmez.
Flux ile lehim pastası arasındaki fark nedir?
Flux yalnızca yüzeyi hazırlar, krem lehim (solder paste) ise lehimin kendisini de içerir. Türkiye'de kutu içinde "lehim pastası" adıyla satılan ürünlerin çoğu aslında pasta kıvamında fluxtır. İçinde toz lehim alaşımı bulunan ürünler ise genellikle "krem lehim" adıyla satılır.
| Özellik | Flux | Krem lehim (solder paste) |
|---|---|---|
| İçerik | Reçine ya da aktif maddeler, çözücü | Toz lehim alaşımı + flux |
| Lehim içerir mi? | Hayır | Evet |
| Biçim | Sıvı, jel, krem, kalem | Şırınga ya da kavanozda macun |
| Isı kaynağı | Havya ya da sıcak hava | Sıcak hava ya da fırın (reflow) |
| Tipik iş | Onarım, sökme, bacak lehimleme, köprü giderme | Çok sayıda küçük SMD parçayı tek seferde lehimleme |
Krem lehim alaşıma göre farklı sıcaklıklarda erir. Örneğin Tassol krem lehim Sn63 Pb37 ötektik alaşımdır ve 183°C'de erir; kurşunsuz alaşımlar daha yüksek sıcaklık ister. Lehim türleri ve alaşımlar hakkında ayrıntılı bilgi lehim teli seçimi yazımızda yer alıyor.
Hangi flux türünü seçmelisiniz?
Elektronik için reçine esaslı (RMA) ya da temizlik gerektirmeyen (no-clean) flux seçmelisiniz. Asitli fluxlar tesisat ve sac işleri içindir; elektronik kartta zamanla bakır yolları ve bacakları aşındırır.
- Krem / jel flux: Sürüldüğü yerde kalır, SMD ve BGA onarımında kullanışlıdır. RMA-223 şırınga krem flux bu tipe örnektir.
- Sıvı flux: İnce yüzeylere kolay yayılır, bacaklı ve yüzey montajlı parçalarda kullanılır. SR-33 sıvı flux temizlik gerektirmeyen bir sıvı fluxtır.
- Pasta flux (lehim yağı): Kablo uçları ve kalın bağlantılar için uygundur; hassas kartlarda kalıntısı temizlenmelidir.
"No-clean" flux kalıntısı genellikle kartta bırakılabilir, ancak yüksek empedanslı ve hassas devrelerde temizlemek yine de daha iyidir. Diğer flux türlerinde kalıntı Tassol izopropil alkol ve yumuşak bir fırçayla temizlenir.
Flux ne zaman, krem lehim ne zaman kullanılır?
Havyayla tek tek lehimleme yapıyorsanız flux, sıcak hava ya da fırınla birçok pedi aynı anda lehimleyecekseniz krem lehim kullanılır. Bir entegrenin bacak köprüsünü gidermek, bir parçayı sökmek ya da eski lehimi yenilemek gibi işlerde flux yeterlidir. Yeni bir kartta onlarca küçük direnç ve kondansatörü yerleştirmek ise krem lehimle çok daha hızlıdır.
SMD lehimleme adım adım nasıl yapılır?
SMD lehimleme, pedleri temizleyip flux sürdükten sonra parçayı bir bacağından sabitleyerek ya da krem lehimi sıcak havayla eriterek yapılır. Aşağıdaki ilk liste havya yöntemini, ikinci liste krem lehim yöntemini anlatır.
Havya ve flux ile
- Pedleri izopropil alkolle temizleyin ve kurumasını bekleyin.
- Pedlerden birine havyayla az miktarda lehim koyun.
- Pedlere ince bir kat flux sürün.
- Parçayı cımbızla yerleştirin, lehimli pedi havyayla eritip parçanın bir ucunu sabitleyin.
- Parçanın hizasını kontrol edin, sonra diğer bacakları lehimleyin.
- Çok bacaklı entegrelerde fluxı bolca sürüp havya ucunu bacaklar boyunca sürükleyin; flux, lehimin bacaklar arasında köprü yapmasını azaltır.
- Kalıntıyı izopropil alkolle temizleyin ve bağlantıları büyüteçle kontrol edin.
Krem lehim ve sıcak hava ile
- Pedleri temizleyin ve her pede şırıngayla küçük bir nokta krem lehim koyun.
- Parçaları cımbızla yerleştirin; krem lehimin yapışkanlığı onları yerinde tutar.
- Sıcak hava tabancasını kartın üzerinde dairesel hareketlerle gezdirerek bölgeyi yavaşça ısıtın.
- Lehim eridiğinde parlaklaşır ve parçalar yüzey gerilimiyle kendiliğinden hizalanır.
- Kartı kendi hâlinde soğumaya bırakın, sonra kalıntıyı temizleyip kontrol edin.
Sıcak hava için 858D sıcak hava istasyonu gibi sıcaklığı ve hava akışı ayarlanabilen bir cihaz kullanılır; hava akışını yüksek tutmak küçük parçaları uçurabilir. Elinizi alıştırmak için SMD lehimleme pratik kartı iyi bir başlangıçtır. SMD parçaların kılıf ölçülerini SMD direnç kodları ve kılıf ölçüleri yazımızda bulabilirsiniz.
Güvenlik: Flux ısındığında duman çıkarır; havalandırılan bir ortamda çalışın ve dumanı solumayın. Kurşunlu lehimle çalıştıktan sonra ellerinizi yıkayın. Sıcak hava tabancası ve havya 220V ile çalışır; kablolarını sıcak uçtan uzak tutun ve cihazı kullanmadığınızda kapatın.
Flux ve krem lehim seçeneklerini lehim pastası kategorisinde inceleyebilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Flux kullanmadan lehim yapılır mı?
Basit bacaklı parçalarda yapılabilir, çünkü çoğu lehim telinin içinde flux çekirdeği vardır. Ancak bu flux, lehim eridiği anda hızla yanar ve tükenir. SMD parçalarda, eski ve oksitlenmiş bağlantılarda ya da tekrar lehimleme yaparken telin içindeki flux genellikle yetmez. Bu durumlarda ek flux kullanmak, lehimin yayılmasını ve parlak, düzgün bir bağlantı oluşmasını kolaylaştırır.
Lehim pastası ile krem lehim aynı şey mi?
Her zaman değil. Türkiye'de "lehim pastası" adıyla kutuda satılan ürünlerin çoğu pasta kıvamında fluxtır ve lehim içermez. Krem lehim ise toz hâlindeki lehim alaşımı ile fluxın karışımıdır ve ısıtıldığında kendisi lehim bağlantısını oluşturur. Ürün seçerken ambalajdaki alaşım bilgisine bakın; Sn63 Pb37 gibi bir alaşım yazıyorsa ürün krem lehimdir.
Flux kalıntısı temizlenmeli mi?
Flux türüne bağlıdır. "No-clean" olarak belirtilen fluxların kalıntısı genellikle kartta bırakılabilir. Reçineli ve aktif fluxların kalıntısı ise zamanla nem çekebilir, yüzeyi yapışkan bırakabilir ya da korozyona yol açabilir. Kalıntı izopropil alkol ve yumuşak bir fırçayla temizlenir. Hassas ölçüm ve yüksek empedanslı devrelerde her tür kalıntıyı temizlemek daha güvenlidir.
Krem lehim nasıl saklanır?
Krem lehim genellikle kapalı ambalajında, serin bir yerde ya da üreticinin önerdiği şekilde buzdolabında saklanır. Kullanmadan önce oda sıcaklığına gelmesi beklenir; soğuk krem lehim açıldığında nem toplayabilir. Ambalajı açık bırakmak içindeki çözücünün buharlaşmasına ve kıvamın bozulmasına yol açar. Son kullanma tarihini geçmiş krem lehim düzgün erimeyebilir.
SMD lehimlemede bacaklar arasında köprü olursa ne yapmalı?
Köprü olan bacaklara bolca flux sürün ve temiz, kalaylı havya ucunu bacaklar boyunca dışarı doğru sürükleyin. Flux, lehimin yüzey gerilimini değiştirerek fazlasının uca ya da pedlere çekilmesini sağlar. Fazla lehim çoksa lehim fitili ya da lehim pompası kullanılır. İşlem bitince kalıntıyı temizleyip bacakları büyüteçle kontrol edin.
Özet
- Flux lehim içermez; oksidi temizler ve lehimin yayılmasını sağlar.
- Krem lehim, toz lehim alaşımı ile fluxın karışımıdır; Sn63 Pb37 183°C'de erir.
- Türkiye'de "lehim pastası" adıyla satılan kutu ürünlerin çoğu flux pastasıdır.
- Elektronikte reçine esaslı (RMA) ya da no-clean flux kullanılır; asitli flux kullanılmaz.
- Havyayla tek tek lehimlemede flux, sıcak havayla toplu lehimlemede krem lehim tercih edilir.