Somun Ölçüleri Tablosu: M2-M24 Anahtar Ağzı ve Yükseklik

Somun alırken ya da kaybolan bir somunun yerine yenisini ararken ilk soru hep aynıdır: hangi ölçü, hangi anahtar? Bu yazıda M2'den M24'e kadar altıgen somun ölçülerini, diş adımını, anahtar ağzını ve somun yüksekliğini tek tabloda veriyoruz. DIN 934 ile ISO 4032 arasındaki farkı ve elinizdeki somunu nasıl ölçeceğinizi de anlatıyoruz. Atölyede, pano montajında ve elektronik kutularında çalışan herkes için hazırlanmış bir başvuru sayfasıdır.

Somun nedir?

Somun, iç yüzeyinde diş bulunan ve aynı ölçüdeki cıvataya vidalanarak parçaları birbirine sıkıştıran bir bağlantı elemanıdır. En yaygın türü altı köşeli (altıgen) somundur; anahtarla sıkılır ve hemen her cıvatayla kullanılır.

Bir somunu dört ölçü tanımlar: diş çapı (M3, M8 gibi), diş adımı (P), anahtar ağzı (s) ve yükseklik (m). Bunlara köşeden köşeye ölçü (e) eklenir. Anahtar ağzı, karşılıklı iki düz yüz arasındaki mesafedir ve hangi anahtarı kullanacağınızı belirler.

M2'den M24'e somun ölçüleri tablosu nasıl okunur?

Tabloda her satır bir diş ölçüsüdür; anahtar ağzı ve yükseklik hem ISO 4032 hem DIN 934 için ayrı verilmiştir. Diş adımı sütunu standart (kaba) adımı, ince adım sütunu ise yaygın ince diş seçeneklerini gösterir. Tüm değerler milimetredir; yükseklik için en büyük (nominal) değer yazılmıştır.

Köşeden köşeye ölçü (e), anahtar ağzının yaklaşık 1,1 katıdır. ISO 4032'ye göre en küçük e değeri M3 için 6,01 mm, M8 için 14,38 mm, M24 için 39,55 mm'dir. Somunun bir yuvaya ya da dar bir köşeye sığıp sığmayacağına bakarken s değil e ölçüsünü kullanın.

DIN 934 ile ISO 4032 arasındaki fark nedir?

İki standart arasındaki fark, dört ölçüde anahtar ağzının ve çoğu ölçüde somun yüksekliğinin değişmesidir. M10'da 17 yerine 16 mm, M12'de 19 yerine 18 mm, M14'te 22 yerine 21 mm, M22'de ise 32 yerine 34 mm anahtar gerekir. Diş çapı ve diş adımı iki standartta aynıdır; yani DIN 934 somun ISO 4032 cıvataya, ISO somun DIN cıvataya takılır.

DIN 934 eski Alman standardıdır ve yerini ISO 4032'ye bırakmıştır. Buna rağmen Türkiye'de piyasadaki somunların büyük kısmı hâlâ DIN 934 olarak satılır. ISO 4032 somunlar M5'ten itibaren biraz daha yüksektir; örneğin M8'de 6,5 yerine 6,8 mm, M24'te 19 yerine 21,5 mm. Daha yüksek somun daha fazla dişi kavrar ve yüksek dayanımlı cıvatalarda daha güvenlidir.

Pratikte farkı en çok anahtar seçerken hissedersiniz. M10 somun için 17'lik anahtar ISO somunda boşta döner, 16'lık anahtar DIN somuna girmez. Bu yüzden M10 ve M12 bağlantılarla çalışıyorsanız setinizde 16, 17, 18 ve 19 mm anahtarların hepsi bulunmalıdır.

Somun yüksekliği neden önemlidir?

Somun yüksekliği, cıvatayla kaç diş boyunca kavraştığını, dolayısıyla bağlantının ne kadar yük taşıyacağını belirler. Standart altıgen somunun yüksekliği DIN 934'te yaklaşık diş çapının 0,8 katıdır (M8'de 6,5 mm, M20'de 16 mm). Bu yükseklik, uygun kalitedeki somunun cıvatadan önce sıyırmamasını sağlar.

Kutu içinde ya da dar bir alanda cıvata boyu hesaplarken somun yüksekliğini mutlaka ekleyin. Cıvatanın somundan en az bir-iki diş taşması, bütün dişlerin kavradığını gösterir. Yükseklik farkı, aynı ölçüdeki farklı somun türlerinde de belirgindir:

• Normal altıgen somun (DIN 934, ISO 4032): Genel kullanım; tablodaki yükseklikler.
• Fiberli (naylon halkalı) somun (DIN 985): Üstteki naylon halka nedeniyle aynı ölçüdeki düz somundan daha yüksektir ve titreşimde kendiliğinden gevşemeye karşı direnç gösterir. Örneğin M3 fiberli somun fan ve motor montajlarında işe yarar.
• İnce (kontra) somun (DIN 439, ISO 4035): Yaklaşık yarı yüksekliktedir. Asıl somunun arkasına kilit olarak ya da yer çok dar olduğunda kullanılır; tek başına tam yük taşımaz.

Elektronik ve hobi işlerinde hangi somun ölçüleri kullanılır?

Elektronik ve hobi işlerinde en çok M2, M2,5, M3 ve M4 somunlar kullanılır; M3 ise açık ara en yaygın olanıdır. Arduino, sensör kartları, distans montajı ve 3D yazıcı parçalarının çoğu M3 ile bağlanır. M3 altıköşe çelik somun 5,5 mm anahtar ağzına ve 2,4 mm yüksekliğe sahiptir; tornavida setlerindeki 5,5 mm lokma ya da küçük bir somun anahtarı ile sıkılır.

Daha küçük kartlarda ve ekran modüllerinde M2 altıköşe somun (4 mm anahtar ağzı) karşınıza çıkar. Kutu kapakları, ray ve küçük braketlerde M4 altıköşe somun (7 mm) tercih edilir. Pano, sehpa ve şasi montajında ise M8 altıköşe somun (13 mm) ile M10 ve M12 ölçüleri yaygındır. Ağır çelik konstrüksiyon ve ankraj işlerinde kullanılan M24 altıköşe somun 36 mm anahtar ister.

Elinizdeki somunun ölçüsü nasıl bulunur?

Elinizdeki somunun ölçüsünü bulmanın en hızlı yolu, kumpasla anahtar ağzını ölçüp tablodaki karşılığına bakmaktır. Anahtar ağzı çoğu ölçüde tek bir diş çapına karşılık geldiği için ölçüyü hemen ele verir.

1. Anahtar ağzını ölçün: Kumpasın çenelerini karşılıklı iki düz yüze dayayın (köşelere değil). 5,5 mm M3, 7 mm M4, 13 mm M8 demektir.
2. Belirsiz ölçüde standardı ayırın: 16 ya da 17 mm ise M10, 18 ya da 19 mm ise M12'dir. 16 ve 18 mm ISO 4032, 17 ve 19 mm DIN 934 somundur.
3. Diş çapını doğrulayın: Bilinen bir cıvatayı somuna takın. Takılmıyor ya da çok boşluklu dönüyorsa ölçü farklıdır.
4. Diş adımını kontrol edin: Cıvata birkaç tur sonra sıkışıyorsa adım farklı olabilir (ör. M10 x 1,5 yerine M10 x 1,25 ince diş). Diş tarağı (adım mastarı) en kesin sonucu verir.
5. Yüksekliği ölçün: Normal, ince ya da yüksek somun olduğunu yükseklikten anlarsınız.

Somunla birlikte kullanılacak cıvatanın diş adımı, boyu ve delik ölçüleri için cıvata ve vida ölçüleri yazımıza bakabilirsiniz. Somunun altına konacak düz pul da aynı diş ölçüsüyle seçilir; örneğin M8 somunun altına M8, M24 somunun altına M24 düz pul (DIN 125) konur.

Sık sorulan sorular

M3 somun ölçüleri nedir?

M3 somunun diş adımı 0,5 mm, anahtar ağzı 5,5 mm, yüksekliği 2,4 mm'dir; bu değerler DIN 934 ve ISO 4032'de aynıdır. Köşeden köşeye ölçüsü en az 6,01 mm'dir. M3, elektronik kart, distans ve 3D yazıcı montajında en sık kullanılan somun ölçüsüdür ve 5,5 mm lokma ya da somun anahtarıyla sıkılır.

M4 somun ölçüleri nedir?

M4 somunun diş adımı 0,7 mm, anahtar ağzı 7 mm, yüksekliği 3,2 mm'dir. Bu ölçüler de iki standartta aynıdır. M4 somun, kutu kapakları, küçük braketler ve profil bağlantılarında M3'ten daha sağlam bir bağlantı gerektiğinde tercih edilir ve 7 mm anahtarla sıkılır.

M24 somun ölçüleri nedir?

M24 somunun standart diş adımı 3 mm, anahtar ağzı 36 mm'dir. Yüksekliği DIN 934'te 19 mm, ISO 4032'de 21,5 mm'dir; anahtar ağzı iki standartta aynıdır. İnce dişli türü M24 x 2 olarak üretilir. Köşeden köşeye en küçük ölçü 39,55 mm olduğundan dar alanda 36 mm lokma için yer bırakılmalıdır.

M10 somun için kaç numara anahtar gerekir?

M10 somun DIN 934'e göre üretilmişse 17 mm, ISO 4032'ye göre üretilmişse 16 mm anahtar gerekir. Piyasada iki türe de rastlandığı için kumpasla anahtar ağzını ölçmek en garantili yoldur. Aynı durum M12 (19 ya da 18 mm), M14 (22 ya da 21 mm) ve M22 (32 ya da 34 mm) için de geçerlidir.

Somun ile cıvata standardı aynı olmak zorunda mı?

Hayır, diş çapı ve diş adımı aynıysa DIN somun ISO cıvataya, ISO somun DIN cıvataya takılır. Asıl dikkat edilmesi gereken mukavemet sınıfıdır: 8.8 cıvata en az 8 sınıfı somunla kullanılmalıdır. Farklı standartta yalnızca anahtar ağzı ve somun yüksekliği değişebilir.

Özet

• Somun ölçüsü diş çapı, diş adımı, anahtar ağzı (s) ve yükseklikle (m) tanımlanır.
• M3 somun 5,5 mm, M4 somun 7 mm, M8 somun 13 mm, M24 somun 36 mm anahtar ister.
• DIN 934 ile ISO 4032 yalnızca M10, M12, M14 ve M22'de anahtar ağzı bakımından ayrılır (17/16, 19/18, 22/21, 32/34 mm).
• ISO 4032 somunlar M5'ten itibaren DIN 934'ten biraz daha yüksektir; diş çapı ve adımı aynıdır.
• Bilinmeyen somunu tanımak için kumpasla anahtar ağzını ölçün, ardından bir cıvatayla diş adımını doğrulayın.