Arduino pH sensörü, cam elektrotlu bir pH probu ile bu probun milivolt düzeyindeki sinyalini 0-5 V aralığına yükselten bir modülden oluşur; modülün analog çıkışı Arduino'nun A0 pinine bağlanır. Doğru ölçüm için prob pH 7 ve pH 4 tampon çözeltileriyle iki noktadan kalibre edilmeli ve kurumadan, KCl çözeltisinde saklanmalıdır.
Akvaryum, hidroponik sera, havuz ya da su arıtma projelerinde suyun asitliğini izlemek için pH ölçümü gerekir. Arduino ile pH ölçmek mümkündür ama sıcaklık ya da nem sensörü kadar "tak-çalıştır" değildir: prob kalibrasyon ister, doğru saklanmazsa kısa sürede bozulur. Bu yazıda pH probunun nasıl çalıştığını, Arduino bağlantısını, iki noktalı kalibrasyonu, bakımı ve su kalitesi projelerinde pH'a eşlik eden bulanıklık sensörünü anlatıyoruz.
pH sensörü nedir?
pH sensörü, bir sıvıdaki hidrojen iyonu etkinliğine bağlı olarak çok küçük bir gerilim üreten cam elektrotlu bir probdur. pH ölçeği 0 ile 14 arasındadır: 7 nötr, 7'nin altı asidik, üstü baziktir. Ölçek logaritmiktir; pH 6 olan bir su, pH 7 olana göre on kat daha fazla hidrojen iyonu içerir.
Arduino için satılan kitler iki parçadan oluşur: BNC konnektörlü bir pH probu ve probun sinyalini yükselten bir arayüz modülü. Örneğin Arduino analog pH metre kiti ürün sayfasına göre 0-14 pH aralığında ve 25 °C'de ±0,1 pH doğrulukla ölçer, 5 V ile çalışır. Sürekli ve ağır koşullarda ölçüm için endüstriyel analog pH sensörü gibi daha dayanıklı elektrotlar da vardır.
pH probu nasıl çalışır?
pH probu, ucundaki ince cam zarın iki yüzü arasında sıvının pH'ına bağlı bir gerilim oluşturur ve bu gerilimi içindeki referans elektroda göre ölçer. 25 °C'de bu gerilim, pH birimi başına yaklaşık 59,16 mV değişir; pH 7'de ideal olarak 0 mV'tur. Böylece pH 4'te yaklaşık +177 mV, pH 10'da yaklaşık −177 mV oluşur.
Sorun, bu sinyalin çok zayıf olmasıdır: Cam elektrodun iç direnci yüzlerce megaohm mertebesindedir. Arduino'nun analog girişi bu sinyali doğrudan okuyamaz; okumaya çalışırsa gerilim çöker. Arayüz modülü, çok yüksek giriş empedanslı bir op-amp ile sinyali tamponlar, yükseltir ve negatif değerleri de okuyabilmek için ofset ekleyerek 0-5 V aralığına taşır. Bu yüzden pH probu modülsüz kullanılmaz.
pH sensörü Arduino'ya nasıl bağlanır?
pH modülü üç kabloyla bağlanır: besleme (+), GND (−) ve analog çıkış. Prob ise modülün BNC konnektörüne takılır.
- pH probunun BNC ucunu modülün BNC soketine takın ve çevirerek kilitleyin.
- Modülün + (VCC) pinini Arduino Uno'nun 5V pinine, − (GND) pinini GND'ye bağlayın.
- Modülün analog çıkış pinini (modele göre A, Po ya da sinyal olarak yazılır) Arduino'nun A0 pinine bağlayın.
- Probun koruma kapağını çıkarın, ucunu saf suyla durulayın ve kâğıt havluyla silmeden, yalnızca dokundurarak kurulayın.
- Kodda A0'dan 20-30 örnek alıp ortalamasını hesaplayın ve gerilime çevirin:
gerilim = ortalama × 5,0 / 1023. - Seri monitörde gerilimi izleyin; değer sabitlendikten sonra kalibrasyon adımlarına geçin.
Arduino'nun 10 bit ADC'si yaklaşık 4,9 mV çözünürlük verir. Daha kararlı ve ayrıntılı ölçüm için 16 bitlik ADS1115 ADC modülü kullanılabilir; kullanımını ADS1115 ADC modülü yazımızda anlattık.
pH sensörü nasıl kalibre edilir?
pH sensörü, değeri bilinen iki tampon çözeltideki gerilimi ölçülerek kalibre edilir: genellikle pH 7,00 ve pH 4,00 kullanılır (bazik ölçüm yapacaksanız pH 10,01). Her probun eğimi ve sıfır noktası biraz farklıdır, zamanla da değişir. Kalibrasyon bu iki değeri sizin probunuza göre belirler.
- Probu saf suyla durulayın ve pH 7 tampon çözeltisine daldırın. Okuma sabitlenene kadar (genelde 1-2 dakika) bekleyin ve gerilimi V7 olarak not edin.
- Bazı modüllerde ofset ayarı için bir trimpot bulunur; isterseniz V7'yi bu trimpotla besleme geriliminin yarısına yakın bir değere getirebilirsiniz. Trimpot yoksa ayarı yazılımda yaparsınız.
- Probu tekrar saf suyla durulayın ve pH 4 tampon çözeltisine daldırın. Sabitlenen gerilimi V4 olarak not edin.
- Eğimi hesaplayın:
eğim = (7 − 4) / (V7 − V4). Bu formül, modülünüzün çıkışı pH arttıkça yükselse de düşse de doğru sonucu verir. - Ölçümde pH'ı şöyle bulun:
pH = 7 + eğim × (V − V7). - Kontrol için probu yeniden pH 7 çözeltisine koyun; sonuç 6,9-7,1 aralığındaysa kalibrasyon tamamdır.
Sürekli kullanılan problarda kalibrasyonu haftada bir ya da ayda bir tekrarlayın. Tampon çözeltileri kullandıktan sonra şişeye geri dökmeyin; kirlenmiş çözelti sonraki kalibrasyonu bozar.
Sıcaklık pH ölçümünü nasıl etkiler?
Sıcaklık, probun pH başına ürettiği gerilimi değiştirir: Su ısındıkça eğim artar, soğudukça azalır. Bu değişim Nernst denklemiyle hesaplanır ve tüm cam elektrotlar için aynıdır:
| Sıcaklık | pH başına gerilim (ideal) | 25 °C'ye göre fark |
|---|---|---|
| 0 °C | 54,20 mV | −%8,4 |
| 25 °C | 59,16 mV | Referans |
| 37 °C | 61,54 mV | +%4,0 |
| 50 °C | 64,12 mV | +%8,4 |
Ölçüm pH 7'ye yakınsa sıcaklığın etkisi küçüktür; pH 7'den uzaklaştıkça hata büyür. Örneğin 25 °C'de kalibre edilen bir prob, 0 °C'deki pH 4 bir sıvıda düzeltme yapılmazsa yaklaşık 0,25 pH sapar. Sıcaklık düzeltmesi için suya bir su geçirmez DS18B20 sıcaklık sensörü koyup eğimi eğim × (298,15 / (273,15 + T)) ile güncelleyebilirsiniz.
pH probu nasıl saklanır ve bakımı yapılır?
pH probunun cam zarı her zaman nemli kalmalıdır; prob kurursa yanıtı yavaşlar ve kalıcı olarak bozulabilir. Bu yüzden prob kullanılmadığında koruma kapağının içinde, saklama çözeltisiyle (genellikle 3 mol/L KCl) bekletilir.
- Saf suda saklamayın: Saf su, cam zardaki ve referans elektrottaki iyonları dışarı çeker ve probun ömrünü kısaltır. Saf su yalnızca durulamak içindir.
- Silmeyin: Cam zarı bezle ovmak statik yük oluşturur ve zarı çizer. Damlayı kâğıt havluyu dokundurarak alın.
- Kirlenmeyi temizleyin: Yağlı ya da yosunlu sıvılarda kullanılan probu ılık suyla durulayın, ardından yeniden kalibre edin.
- Ömrü bilin: Hobi tipi problar kullanım koşuluna göre genellikle bir-iki yıl içinde yavaşlar; kalibrasyonda eğim belirgin şekilde düşmüşse prob değişmelidir.
- Toprak döngüsüne dikkat: Akvaryumda pompa ya da ısıtıcı varken okumalar dalgalanıyorsa sorun elektriksel parazittir. Ölçüm devresini izole bir kaynaktan besleyin ya da ölçüm sırasında cihazları kısa süre kapatın.
Akvaryum projelerinde pH ölçümünü sıcaklık ve ışık kontrolüyle birleştirmek için Arduino akvaryum otomasyonu yazımıza göz atabilirsiniz.
Bulanıklık sensörü ne işe yarar?
Bulanıklık sensörü, suyun içinden geçen ışığın ne kadar zayıfladığını ölçerek sudaki askıdaki parçacık miktarını gösterir; pH'tan bağımsız bir su kalitesi ölçüsüdür. Sensörün bir tarafında kızılötesi LED, karşısında ışık algılayıcı vardır. Su bulanıklaştıkça algılayıcıya ulaşan ışık azalır ve çıkış gerilimi değişir.
SDW-9NS su bulanıklık sensörü çamaşır ve bulaşık makinelerinde yıkama suyunun kirliliğini izlemek için kullanılan tiptedir ve ürün sayfasına göre 5 V ile çalışır. Hobi projelerinde berrak suya göre gerilim değişimini izlemek için uygundur; laboratuvar düzeyinde NTU ölçümü için değil. Su kalitesi projelerinde sık kullanılan sensörler şöyle özetlenebilir:
| Sensör | Ne ölçer? | Kalibrasyon | Tipik kullanım |
|---|---|---|---|
| pH sensörü | Asitlik/bazlık (0-14) | pH 7 ve 4 tamponla, düzenli | Akvaryum, hidroponik, havuz |
| TDS sensörü | Çözünmüş katı madde (ppm) | Bilinen çözeltiyle, seyrek | Arıtma suyu, besin çözeltisi |
| Bulanıklık sensörü | Askıdaki parçacıklar (ışık geçirgenliği) | Berrak su referansı | Filtre takibi, yıkama suyu |
| Sıcaklık sensörü | Su sıcaklığı (°C) | Gerekmez | pH ve TDS düzeltmesi |
TDS ölçümünü TDS sensörü ile su kalitesi ölçer yazımızda anlattık; Gravity TDS ölçüm sensörü kiti pH kitiyle aynı Arduino'ya bağlanabilir.
Sık sorulan sorular
pH sensörü suda sürekli kalabilir mi?
Hobi tipi problar sürekli daldırılmış kullanılabilir ama ömürleri kısalır ve kalibrasyonları daha hızlı kayar. Sürekli izleme yapacaksanız probu haftalık olarak kontrol edip yeniden kalibre edin. Uzun süreli kurulumlarda endüstriyel tip, sürekli ölçüme uygun elektrot ve transmitter tercih edilmelidir.
pH tampon çözeltisi yerine evde bir şey kullanılabilir mi?
Hayır, kalibrasyon için değeri bilinen tampon çözelti gerekir. Sirke, limon suyu ya da musluk suyunun pH'ı kaynağa göre değişir ve sabit değildir. Toz halinde satılan tampon paketleri saf suda çözülerek ekonomik biçimde hazırlanabilir; hazırladığınız çözeltiyi birkaç hafta içinde kullanın.
Okuduğum pH değeri neden sürekli kayıyor?
En sık nedenler probun yeterince beklenmemesi, kurumuş ya da kirlenmiş cam zar ve elektriksel parazittir. Ölçümden önce probu 1-2 dakika sıvıda bekletin, analog okumaların ortalamasını alın ve suyun içindeki pompa ya da ısıtıcıları kapatıp deneyin. Kayma sürüyorsa yeniden kalibre edin.
pH sensörü 3,3 V kartlarla (ESP32) kullanılabilir mi?
Modül 5 V istiyorsa çıkışı 3,3 V'u aşabilir ve ESP32'nin analog girişine doğrudan bağlanmamalıdır. Çıkışı bir gerilim bölücüyle düşürebilir ya da ADS1115 gibi harici bir ADC kullanabilirsiniz. Modülünüzün besleme aralığını ve çıkış gerilimi sınırlarını ürün sayfasından kontrol edin.
Kurumuş pH probu kurtarılabilir mi?
Kısa süre kurumuş bir prob, birkaç saat KCl saklama çözeltisinde bekletilerek çoğu zaman yeniden çalışır hale gelir. Ardından mutlaka iki noktalı kalibrasyon yapın. Uzun süre kuru kalmış ve yanıtı çok yavaşlamış problarda cam zar kalıcı olarak bozulmuş olabilir; bu durumda prob değiştirilmelidir.
Özet
- Arduino pH sensörü, cam elektrotlu prob ile sinyali yükselten bir modülden oluşur; modülün analog çıkışı A0'a bağlanır.
- Prob 25 °C'de pH başına yaklaşık 59,16 mV üretir; pH 7'de sinyal yaklaşık sıfırdır.
- pH 7 ve pH 4 tamponlarıyla iki noktalı kalibrasyon yapın; eğim = 3 / (V7 − V4), pH = 7 + eğim × (V − V7).
- Sıcaklık eğimi değiştirir; pH 7'den uzak ölçümlerde DS18B20 ile sıcaklık düzeltmesi yapın.
- Probu saf suda değil KCl saklama çözeltisinde tutun, silmeyin ve kurumasına izin vermeyin.
